بىمنازعهء خارجه در نهايت استقلال و راحتى حكم ميرانديد نتوانستيد از اين بيست و پنج كرور « 1 » جمعيت ايران بيست و پنج نفر را تربيت كنيد كه بتوانند بطور لايق از عهدهء ادارهء گمركات مملكت برآيند تا محتاج نشويد كه از فرنگستان ملل خارجه را بمواجب گزاف كرايه كرده بگمركخانههاى خودتان بگذاريد چه جواب خواهيد گفت .
اگر بيگانهء از شما بپرسد كه چه مانع پيشآمد كه شما در مدت شصت سال نتوانستيد بماليات اين مملكت وسيع حاصلخيز يك مليون تومان بيفزائيد كه خرج تزييد اسباب مدافعهء وطن شود چه جواب مسكت بر او خواهيد داد و حال آنكه در ظرف اين مدت شصت سال بماليات ساير مملكتهاى دور و نزديك چند مقابل اول افزودهاند و همان مقدار نيز آبادى و جمعيت آنها زياد شده است اگر ناموس خودتان از شما بپرسد چه صرفه ديديد كه مداخل مملكت را فقط منحصر باخذ رشوه و تعارف و جريمه داشتيد و از فراهم آوردن اسباب تزييد ماليات و توسيع دايرهء تجارت و زراعت وطن غفلت ورزيديد چه پاسخ خواهيد داد كه موجب رفع سرافكندگى شما گردد آيا ميترسيد كه از اصلاح جنگلهاى مملكت و كار فرمودن معادن بىصاحب و فراهم آوردن اسباب نقليات وطن كمتر از تاخت و تاز رعيت منافع حاصل آيد آيا نميدانيد كه رعيت بمثابهء دست و پاى دولت است و پريشانى امروزهء آنان پنج روز ديگر سبب خوارى و پريشانى خود شما است انتهى .
تا اينجاى كتاب خوانده شد و تا يك اندازه مقصود به عمل آمد چه اكثر از حاضرين مسبوق و مهيا و مستعد بودند اشخاصى هم كه مسبوق نبودند اگرچه پس از اظهار حرارت به برودت دائمى برگشتند لكن به كلى مأيوس نشديم .
نگارنده گفت آقايان بسيارى از اشخاص قبل از اين شروع باينكار كردهاند اما مدعى به را خيلى بزرك وانمود كردند و مانند ناصر الدين شاهى براى آنان مانع و عائق بود و علما هم همراهى نكردند به اين جهت به مقصود خود نايل نشدهاند لكن ما ادعا و مقصود را منحصر مىكنيم بتقاضاى اجراى قرآن طرف هم مظفر الدين شاه است كه حالش معلوم است آقاى طباطبائى هم با ما همراه است آقايان ديگر هم
شرح
شد و انشاء اللّه تعالى از ناحيهء مقدسهء حجة عصر و امام زمان ارواح العالمين له الفداء توجه مخصوص به تمام درستكاران و وطنپرستان كه سبب رفع كدورت ناشى از اين قسم آرتيكل شود خواهد شد فورا تلگرافى حضور مبارك وزارت جليلهء داخله عرض شده كه درصدد رفع اين عويصه شرفسوز برآيند و على العجاله عرض عموم اعضاء انجمن ولايتى و تجار محترم و وطنپرستان و خيرخواهان ملت استرآباد بحضور مرحمت ماسور آنست كه از تعطيل ادارات صرفنظر فرموده و امر به تحصيل فرمايند و از زحمات و خدماتى كه در راه اين ملت و اين مملكت كشيدهايد حيفتان بيايد و اگر خداى نخواسته درصدد امر تحصيل برنيائيد قهرا امر منجر بتعطيل انجمن ولايتى خواهد گرديد . ادام اللّه تعالى ايام اجلالكم ( محل مهر انجمن ولايتى استرآباد ) و نيز دو فقره از تلگرافاتى كه بين امير اعظم و وزارت داخله مخابره شده است در اين موقع درج ميكنيم
هامش
( 1 ) نميدانم اين عدد بيست و پنج كرور را كه در بين ايرانيان انداخته است كه از مسلمات و بديهيات اوليه شده است و حال آنكه جمعيت ايران تاكنون تعداد نشده است و بطور تخمين هم از پنجاه كرور متجاوز است .