رسانيدند دستخط شاه صادر شد كه برياست معظم له ادارهء تشكيل يابد كه مرجع نوشتجات بوده موافق دول متمدنه تمر زده در دفاتر متعدده ثبت و ضبط شود و چنان شالودهء اين عمل محكم بود كه معزى اليه صريحا فرموده بود كه اگر مطابق اين قانون رفتار شود تا پنج سال ديگر مطلق دعاوى در ممالك ايران از جهت اموال و املاك موقوف و متروك خواهد شد باز عدوّ عالم انسانيت سنگهاى عظيم در جلو چرخ كالسكهء تمدن انداخته اين را هم ممانعت نموده از موقع اجراء انداخت .
خلاصه اگر يك عقده و گرهى را از قلب ملت و دولت ميگشود ديگرى هزار گره محكمتر ميزد هرچه ميگشاد آن مىبست دانست هرچه زحمت بكشد تمام بيهوده خواهد شد پس بالكليه از امور كناره جست وزارت وظايف و اوقاف را ببرادر و الا گهر خود ( مجد الملك ) و وزارت پست را بعهدهء پسرش معين الملك تفويض نمود و به كلى از همهء مشاغل دورى جست مع ذلك ناصر الدين شاه همواره وجود آن مرحوم را مغتنم ميشناخت و در معظمات امور صوابديدش را بر رأى ديگران مقدم و ترجيح ميداد .
در اواسط سال پيچىئيل 1313 بوزارت و پيشكارى آذربايجان منصوب و از عهدهء نظم و ادارهء آن مملكت به خوبى برآمد اين سفر براى او حكم تبعيد را داشت چرا كه امين السلطان مصدر امورات دولت بود و امين الدوله را منافى خيالات فاسد خيانتآميز خود ميديد .
بارى قدوم ميمونش آن صفحه را چون باد بهارى پر از گل و ريحان نمود تا آن ايام اهالى آن سامان از تمدن و تربيت و وطنپرستى و ترقى و تقدم سخنى نشنيده بودند و از اين عوالم به كلى بىخبر بودند در اندك مدتى بذر تمدن را كاشته چنان كه امروز وطنپرستى و تمدنخواهى اهالى آذربايجان ضرب المثل است و فتوت و جوانمردى آنها صحايف تواريخ و صفحات عالم را فراگرفت .
در يازدهم ذى القعده 1314 كه سال دويم سلطنت مظفر الدين شاه بود بطهران احضار و برياست وزراء و بعد بوزارت اعظم و سپس در رجب 1315 بمسند صدارت عظمى متمكّن آمد امر اكيد از طرف مظفر الدين شاه صادر شد كه بر وفق نقشهجاتى كه سابقا در عهد ناصر الدين شاه كشيده بود باصلاح امور ملك و ملت پردازد نخست به جهت انتشار معارف و علوم انجمن معارف را تشكيل و مدرسه رشديه را تأسيس فرموده دوازده هزار تومان از كيسهء همت خود بدوا صرف نمود و تاكنون آن مدرسه دائر است .
جرايد را زياد نمود و تأمين به صاحبان جرايد داد ( و ماهى الّا لمحة و تغيب ) به جهت اصلاح عمل گمرك كه تا آن هنگام اجاره و كرايه بود چند نفر مأمور از دولت بلژيك كنترات نمود از تغلّب مستوفيان و ارباب دفتر شديدا جلوگيرى كرد . ناصر الملك را كه با اطلاع از علوم جديده و قوانين دول و ملل و فنون اقتصاديه و سياسيه و اداريه وحيد و طاق است بوزارت ماليه انتخاب نمود در مدتى اندك چهار صد هزار تومان وجوه تغلّبات اهالى دفتر پيدا شد دست تعدى حكام را بواسطهء مراقبت و نظارت شديده كوتاه نمود چون ارادهء ازليه هنوز بطلوع نير اقبال ايرانيان تعلق نگرفته بود و مقدّرشان بود كه چندى ديگر حال ملك و ملت آشفتهتر گردد لذا بدخواهان ملت و دولت و دشمنان تمدن و تدين و خودپسندان باغرض و بدنفسان پرمرض كه وجود اين شخص معظم مانع منافع غير مشروعه و تغلّبات و دسايسشان بود از هر طرف چون شيطان مارد
تاريخ بيدارى ايرانيان ( فارسى ) — صفحة 124
مساهمون: ناظم الاسلام كرمانى
ص١٢٤