جواب : تمامى آيات در معنى متّفق هستند ، زيرا خداوند انسان را از خاك آفريد سپس آن را به صورت گل و سپس به صورت حمإ مسنون و سپس به صورت صلصال درآورد .
رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ
« 1 » سؤال 963 : چرا در اينجا كلمهء رب تكرار شده ولى در سورهء معارج تكرار نگشته و مىفرمايد :
« فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ »
و همچنين در سورهء مزمّل مىفرمايد :
« رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا »
؟
جواب : تكرار كلمهء « رب » براى تأكيد است و تأكيد در اين مورد از آن دو مورد سزاوارتر است چرا كه اينجا موضع امتنان و شمارش نعمتهاى الهى و خطاب متوجه هر دو جنس يعنى جن و انس است .
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ
« 2 » سؤال 964 : برخى از جملههاى ذكر شده در اين سوره از قبيل
« كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ »
يا
« يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ »
نعمت نيستند .
پس چگونه پس از ذكر اين جملات مىفرمايد :
« فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ »
؟
جواب : يكى از نعمتها دفع بلا و تأخير عقاب است . پس ابقاء مخلوقات براى فنا و تأخير عقاب براى گنهكاران نعمت است و لذا منّت بر اين نعمتها گذارد . « 3 »
سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ
« 4 »
هامش
( 1 ) . سورهء رحمن ، آيهء 17 : پروردگار دو خاور و دو باختر است .
( 2 ) . سورهء رحمن ، آيهء 18 : پس كداميك از نعمت پروردگارتان را انكار مىكنيد .
( 3 ) . مؤلف به آيهء دوم پاسخى نداده است ولى ظاهرا چون ذكر اين عذابها موجب كم شدن طغيان مردم و توجه به قيامت و دست برداشتن از گناه مىگردد نعمت محسوب مىگردد . ( مترجم )
( 4 ) . سورهء رحمن ، آيهء 31 : به حساب شما رسيدگى خواهيم نمود اى جنيان و اى آدميان .