هنوز بوجود نيامده و بعد از حشر و نشر بوجود مىآيد ؟
چون خداوند وعدهء آن را داده است در حكم موجود است . يا اينكه به اين معنى است : در علم الهى مكتوب در لوح محفوظ است كه جزا و صيرورت آنان چنين است .
أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ
« 1 » سؤال 688 : چرا هوى را مؤخر و إله را مقدم ذكر نمود درحالىكه اصل آن است كه هوى بعنوان إله اتخاذ گرديده است چنان كه مىگوئيم « اتخذ الصنم معبودا »
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ
« 2 » جواب : مىگوييم : منطلق زيد الفضل بعنايتك با اطلاقه .
سؤال 689 : چگونه خداوند كافران را به حيوانات تشبيه فرموده است درحالىكه آنان خدا را مىشناسند و تسبيح و تحميد الهى مىكنند كه
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ
« 3 »
يُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ
« 4 » جواب : مراد از تشبيه آنان به حيوانات در گمراهى نسبت به فهم حق و معرفت الهى بواسطه دعوت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است .
جواب دوّم : مراد تشبيه آنان در گمراهى و كورى نسبت به امر دين است .
سؤال 690 : اگر انسانها مثل حيواناتند پس چرا آنها را گمراهتر از
هامش
( 1 ) . سورهء فرقان ، آيهء 43 : آيا آنكس كه هواى نفس را به خدايى گرفته بود ديدى ؟
( 2 ) . سورهء فرقان ، آيهء 44 : يا گمان كردهاى كه بيشترينشان مىشنوند يا مىفهمند اينان چون چهارپايانى بيش نيستند .
( 3 ) . سورهء اسراء ، آيهء 44 : و هيچچيز نيست جز آنكه او را به پاكى مىستايد ولى شما تسبيح آنها را نمىفهميد .
( 4 ) . سورهء جمعه ، آيهء 1 : و تسبيح خدا مىگويد آنچه در آسمان و زمين است .