دربارهء آن سخن مىگويند و از آنچه كه لايق شأن خداوند نيست تنزيه و تسبيح و تقديس مىنمايند و لذا مىفرمايد :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
و تسبيح عام است و شامل همه موجودات مىشود و منظور زبان حال است نه قال .
اگر كسى بگويد : در صورتى كه تسبيح به زبان حال باشد نه قال ، پس چرا فرمود : و لكن لا تفقهون تسبيحهم ؟ چرا كه تسبيح به زبان حال مفهوم و معلوم براى ماست ! پاسخ اين است كه : خطاب
« وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ »
متوجه كافران است كه آنان با وجود اينكه خود تسبيح به زبان حال دارند ولى تسبيح ساير موجودات را به بيانى كه گفتيم نمىفهمند چون براى خداوند شريك و همسر و فرزند قرار دادن بهترين دليل بر عدم فهم آنان در مورد تسبيح موجودات و تنزيه آنان و عدم ايضاح دلائل وحدانيّت پروردگار مىباشد چرا كه خداوند بر دلهاى آنها مهر زده است .
اگر كسى بگويد : « من فيهن » يعنى فرشتگان و جنّ و انس تسبيح حقيقى دارند ولى آسمانها و زمين و جمادات مجازى تسبيح مىگويند . پس چگونه خداوند بين ارادهء حقيقت و مجاز با يك لفظ يعين « تسبيح » جمع فرموده است ؟ جواب اين است كه : تسبيح مجازى با زبان حال از همگان حاصل است . پس براى دفع مجاز بر تسبيح به زبان حال حمل مىكنيم .
يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ
« 1 » سؤال 569 : چگونه استجابت را با حمد همراه آورده درحالىكه استعمال آن با امر شايع است . يعنى گفته مىشود : « فتستجيبون بامره » يا « لامره » كه
هامش
( 1 ) . سورهء اسراء ، آيهء 52 : روزى كه شما را مىخواند و شما با حمد او را اجابت مىكنيد .