اين جمله شروع مىشود :
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ
« 1 » ، نه به تمامى آنچه كه قبلا ذكر شده است زيرا در بين آنچه كه ذكر شده كارهاى خوبى نيز وجود دارد . ابو على گفته است : ذلك اشاره به
« وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ »
« 2 » و ما بعد آن است كه در بين آنها كار خوبى ذكر نشده است .
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
« 3 » سؤال 568 : در اين آيه مىفرمايد : كه همه موجودات آسمانى و زمينى تسبيح الهى مىنمايند چون كلمه من فيهن شامل تمامى زمينيان مىگردد و مراد عموم موجودات و مردم است چون مقتضى صيغه اين است و علاوه بر آنكه اين مطلب را با جمله
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ »
« 4 » و تأكيد مىنمايد و تسبيح هم تنزيه پروردگار از هر امر ناروا در مورد صفات جلال و كمال الهى است .
چگونه چنين چيزى را مىفرمايد درحالىكه كفّار براى خداوند همسر و فرزند و شريك و امثال آن قائل هستند ؟ پس تسبيح آنان چگونه است ؟
جواب : ضمير در من فيهن فقط به آسمانها برمىگردد .
جواب دوّم : ضمير به آسمان و زمين برمىگردد و مراد از من فيهن مؤمنان است . پس عام ذكر شده و خاص از اراده آن گرديده است . بنابراين مراد از تسبيح موجودات آسمانى و زمينى لسان قال است .
جواب سوّم : مراد از تسبيح زبان حال است كه وجود آنها دلالت بر وجود صانع و عظمت قدرت و نهايت حكمت خداوند دارد . پس گويا
هامش
( 1 ) . سورهء اسراء ، آيهء 23 : و خدايت حكم فرمود كه غير از او را نپرستيد .
( 2 ) . سورهء اسراء ، آيهء 36 : پيروى از آنچه كه به آن علم ندارى منماى .
( 3 ) . سورهء اسراء ، آيهء 44 : آسمانهاى هفتگانه و زمين و موجودات در آن تسبيح الهى مىكنند .
( 4 ) . سورهء اسراء ، آيهء 44 : هيچ موجودى نيست مگر آنكه تسبيح الهى مىنمايد .