آتنىها بتصويب دولت اسپارت انتخاب شدند ، كه امور آتن را اداره كنند . اينها ظلم و تعدّى زياد بمردم آتن كردند و بعد خواستند دشمنان خودشان را نابود كنند . از جمله آلسيبياد بود ، كه فرار كرد تا بدربار ايران رود ، ولى در عرض راه او را يافته منزلش را آتش زدند و در اين حريق او هم بسوخت . راجع به مقدار پولى ، كه دربار ايران باسپارتىها داده بود اطلاع صحيحى در دست نيست ، ولى كزنفون گويد ، ليزاندر از وجوهى كه كوروش به اختيار او گذارده بود و ميبايست بمخارج جنگ برسد ، مبلغ يكصد و هفتاد تالان نقره « 1 » زياد آورد و آن را با غنائم و علامات فتح بدولت اسپارت تسليم كرد ( تاريخ يونان ، كتاب 2 ، فصل 3 ) .
در موقع ورود اسپارتىها به آتن و كارهائى ، كه در آنجا كردند ، يكنفر سپاهى ايران نبود ، ولى معلوم است ، كه سياست كوروش و پول وافرى ، كه او بامير البحر اسپارت داد ، فتح را نصيب لاسدمونىها كرد و آتن را ، كه ميخواست يك امپراطورى يونانى تشكيل دهد و اوّل دولت بحرى عالم آن زمان گرديده بود ، به اين حال پرملال افكنده از هستى ساقط ساخت . به اين سؤال ، كه فتح اسپارت و اين حال آتن از نظر منافع ايران صحيح بوده يا نه ، وقايعى ، كه ذكرش بيايد ، جواب خواهد داد . ولى اين نكته مسلم است ، كه ايران بدست اسپارتيها تلافى كارهائى را كرد ، كه از زمان مراجعت خشيارشا از اروپا بآسيا تا صلح سيمون آتنيها در مستملكات ايران در آسياى صغير و قبرس و مصر مرتكب شده بودند .
در خاتمه مقتضى است گفته شود ، كه شرح جنگهاى پلوپونس را ديگران هم نوشتهاند ، مثلا كزنفون ( تاريخ يونان ، كتاب اوّل و از كتاب دوّم فصل 1 - 3 ) ، ديودور ( كتاب 12 - 13 ) و ژوستن ( كتاب 5 ) ، ولى هيچكدام وقايع اين جنگها و روابط ايران و يونان را در اين مدّت مديد مانند توسيديد روشن نكردهاند . بنابراين ونيز از ايننظر ، كه توسيديد خودش در مدّت 21 سال از ابتداى اين جنگ در اين جنگها شركت داشته يا شاهد قضايا بوده ( توسيديد
هامش
( 1 ) - 952 هزار فرانك طلا .