تئوپومپوس « 1 » گويد « موافق عقيدهء مغها ، در مدّت سههزار سال يكى از اين دو إله اداره ميكرد و ديگرى اداره ميشد . در سههزار سالى ، كه بعد آمد ، آنها در جنگ و جدال شدند ، ولى بالاخره هادس مغلوب و انسان خوشبخت خواهد شد ، چنان كه به غذا احتياج نخواهد داشت و سايه نخواهد افكند . بعد خدائى ، كه باعث اين چيزها شده ، در موسمى استراحت خواهد كرد . اين موسم براى خدا طويل نيست ، ولى معتدلانه طويل است براى كسى كه بخواب رفته باشد . چنين است گفتههاى مغها « 2 » » .
از نوشتههاى پلوتارك معلوم است ، كه او عقيدهء يكى از فرق مزدهپرستان را توصيف كرده ، زيرا اوّلا راجع به مهر گويد مقام وسط را بين خداى روشنائى و تاريكى دارد و آن را وساطه يا ميانجى « 3 » مينامد . ثانيا او گويد براى اهريمن هم نياز ميدهند و چنين عملى در مذهب مزدهپرستى ، چنان كه در قرون بعد ديده مىشود ، بسيار نكوهيده و بل كفر است . راجع بگياه اممىهم ، كه ذكرى كرده ، معلوم نيست ، مقصودش چه بوده . ثالثا موافق نوشتههاى پلوتارك عالم بين منشاء خوبى و سرچشمهء بدى بالسّويه تقسيم شده و يكى بر ديگرى نه سبقت دارد و نه برترى و هردو با قواى متساوى باهم در جنگ شدهاند . چنين عقيده ، چنان كه در قرون بعد ديده مىشود ، از زروانيان بود ، كه هرمز و اهريمن را زادهء زروان اكرن « 4 » يا وقت لايتناهى ميدانستند . اگر اين اطلاعات را هم پلوتارك از تئوپومپوس اقتباس كرده باشد ، بايد عقيده داشت ، كه مذهب زروانيان در قرن چهارم ق . م يعنى در دورهء هخامنشى وجود داشته ، ولى در نوشتههاى مورّخ مذكور در اين باب تصريحى نيست . اگرچه شرح اين مذهب را نويسندگان قرون بعد ، بخصوص نويسندگان مسيحى نوشتهاند ، و جاى ذكر اين مذهب در دورهء ساسانى است ، ولى ، چون بمناسبت نوشتههاى پلوتارك ذكرى از آن شده
هامش
( 1 ) -Theopompus( مورّخ يونانى از قرن چهارم ق . م ) .
( 2 ) -Tr . Maulton , Early Zoroastr . p . 399 - 406 .( 3 ) -Mesites ( Mediateut ) .( 4 ) -Zrvan Akarana .