مبسوطتر صحبت داشتيم ، تا معلوم باشد ، كه چرا در اين مبحث ، كه راجع بمذهب ايرانيان در دورهء هخامنشى است ، از ذكر نوشتههاى ساير نويسندگان قرون بعد خوددارى كردهايم . جاى ذكر اين نوشتهها در دورههاى اشكانى و ساسانى است ، چنان كه بيايد .
اين است ، اطّلاعاتى ، كه از هرودوت و سترابون راجع بمذهب ايرانيان در دورهء هخامنشى بدست ميآيد و بر اين نوشتهها بايد ضميمه شود :
1 - اطّلاعاتى ، كه از كتيبههاى شاهان هخامنشى از داريوش اوّل ببعد حاصل مىشود . 2 - چيزهائى ، كه مورّخين يونانى و غيره در ضمن شرح وقايع دورهء هخامنشى ذكر كردهاند و جسته ، گريخته اطّلاعاتى راجع بمذهب ايرانىهاى آنزمان ميدهد . اگرچه هريك از اين گونه اطّلاعات در باب اوّل بمناسبت وقايع ذكر شده ، باز براى اينكه جمعا از نظر خوانند بگذرد ، در اينجا گفتهها را خلاصه ميكنيم .
اطّلاعات مذكوره اين است « 1 » :
1 - خداى بزرگ در كتيبهها اهورمزد است ، او زمين و آسمان را آفريده ، بشر و خوشى بشر را آفريده ، شاهان را بسلطنت رسانيده ، شاه بفضل او بر دشمن دست مىيابد و باراده او ممالك وسيعه ايران را اداره مىكند . در بعض كتيبههاى شاهان عبارت بغااى بيش « 2 » ديده مىشود ( مانند كتيبهء خشيارشا در تختجمشيد و دروان ) در معنى آن محقّقين اختلاف داشتند ، ولى نظر باينكه در نسخهء عيلامى و آسورى اين عبارت را ( با خدايان ) نوشتهاند ، بيشتر به همين معنى مىفهمند . بهرحال اگر چنين معنائى هم داشته باشد ، اسم خدايان ديگر در كتيبهها ذكر نشده و بنابراين در جنب خداى بزرگ يا بزرگترين خدايان مستهلك بودهاند و ديگر بايد اين نكته را در نظر داشت ، كه شاهان در مقام دعا و استغاثه در آخر كتيبهها اين عبارت را استعمال ميكنند ، نه در ابتداى آن ، كه
هامش
( 1 ) - مدارك در باب اوّل بمناسبت هريك از اين نوشتهها ذكر شده ، كتيبهها هم درج شده و نيز در فصل پنجم اين باب خواهد آمد .
( 2 ) -Witaibisch bagaibisch .