هجرى نوشته . از تأليفات ياقوت معجم البلدان بيشتر معروف است . اين كتاب ، كه در جغرافيا نوشته شده ، در 621 باتمام رسيده . جزو ششم كتاب مشتمل بر فهرست قبايل و اسماء اشخاص زيادى است از مرد و زن و عدهء اسامى را 12 هزار نوشتهاند .
اگرچه اين كتاب راجع بجغرافياى قرن ششم و هفتم هجرى است ، باوجوداين براى ايران دورهء ساسانى هم ميتوان استفادههائى از آن كرد .
ابن عبرى
گريگوريوس ابو الفرج بن هرون النصرانى مشهور به ابن عبرى در ملطيه در 623 هجرى تولد يافت . در 643 بواسطهء استيلاى مغول بانطاكيّه و بعد به طرابلس رفت و چندى به سمت اسقف « 1 » در دمشق بود . پس از انقراض دولت عباسى در ارمنستان سكنى گزيد و چند دفعه مورد توجه هلاكو خان شد . فوتش در مراغه در 685 هجرى روى داد . كتاب مختصر الدّول از تأليفات او است .
چون زبان يونانى و سريانى ميدانست از مدارك غربى استفاده كرده ( ولى بطور ناقص ) .
راجع بايران قديم در بعض موارد نفوذ داستانهاى ما حس مىشود .
ابو الفداء
اسمعيل بن على بن محمود بن عمر بن شاهنشاهى بن ايوب الشافعى . اصلا كرد و از امراء ايّوبى بود . بمناسبت اينكه ملك ناصر بن قلاوون او را ملك حماه كرد لقب الملك المؤيّد داشت . در دمشق در 672 تولد يافت و در حوالى 732 درگذشت . از تأليفات او « تقويم البلدان » است ، كه در جغرافيا نوشته و « المختصر فى ا خبار البشر » كه راجع بتاريخ عهود قديمه و قرون اسلامى است تا حوالى 706 هجرى .
ابن خلدون
ولى الدين عبد الرحمن بن محمد بن خلدون التونسى الحضرى الاشبيلى المالكى . او در 732 هجرى در تونس تولد يافت و در سنهء 784 از آنجا بقاهره رفته بامر سلطان برقوق قاضى القضات گرديد . بعد بشام رفت ، و ، زمانيكه امير تيمور لنگ آنشهر را گرفت ، امير شد . سپس باجازهء او بقاهره مراجعت كرد و در آنجا درگذشت . از تأليفات او مقدمهء ابن خلدون است ، كه در سنهء 779 هجرى باتمام رسيده و معروف مىباشد . تأليفات ديگر او راجع بتاريخ عمومى نيز گرانبها و از جمله براى دورهء ساسانى هم مفيد است . ابن خلدون مورّخى است نقّاد و جهات وقايع را روشن كرده .
هامش
( 1 ) -Episcope .