فصل هشتم
خليج استراباد - كنت وينويچ - رودخانهها - عاشوراده - گز - بلوكات انزان و تعريف آن - از گز به كفشگيرى - خرابه شهر - تميشه - كرد محله - بلوك سدن رستاق - نهرها - امامزاده روشن آباد - از كفشگيرى به استراباد - استراباد - اصل آن - تاريخ آن - تعريف مقدسى - موقعيت آن - ديوارها و دروازههاى شهر - محلههاى آن - بناها - مسجد جامع و كتيبهء آن - عمارت حكومتى - سكنه شهر .
خليج استراباد بىخطرترين لنگرگاه درياى خزر است . از سمت شمال محدود است به شبه جزيرهء ميانكله ( كاله ) ( روسها آن را پوتمكين مىنامند ) و جزيره عاشوراده طول خليج 42 ميل و عريضترين قسمت آن در طرف شرقى تقريبا دو فرسخ است . عمق آن هرچه به مغرب نزديكتر مىشود رو بكاهش ميرود . مىگفتند كه از مساحت آن در ظرف 60 سال اخير بسيار كاسته شده است . بر طبق شرحى كه بوشين نوشته است نهرها و رودخانههاى ذيل وارد خليج استراباد ميشوند : قرهسو ، باغو يا سياه جو ، سرمحله ، ولفرا ، گز ، هشتيكه ( يخه ) ، جفاكنده ، مزنگ ، نوكنده ، نجار كلا ، ليوان ، جركلباد ، خورشيد كلا ، سراج محله ، كلا كيله ، شاه كيله ، ملا كيله ، كاظم كيله ، قره تپه ، بهرام على كيله ، سور گنجه كيله ، چهار امام ، كفتر خان ، كپوربرون . تمام اين نهرها از رشتههاى جبال جنوبى درياى