احمد قمى در گلستان هنر ، ذيل ترجمهء حال وى نوشت : « . . . در ابتداى حال بدفترخانهء همايون رفته در دفتر شرعيات بنويسندگى اقدام مىنمود . در خط نستعليق بسيار نويسندهء خوشنويس شدند ، چون استيفاى آن دفاتر براقم مفوض شد ، فقير آن مهم و دفاتر را به او رجوع نمود و مدتى در يساقها و سفرها با يكديگر مىبوديم ، چون جوهر تمام درو مشاهده مىشد فقير نوشتن بعضى احكام و ضبط سررشتهء وقايع و سوانح حالات را به او تكليف مىكرد ، رفتهرفته بمؤآنست فقير در فن انشاء و تحرير كتابات پادشاهان و احكام همايون سرراست شده طبعش به آن عادت نمود . . . » « 1 » و از آن پس در تمام بازماندهء حيات شاه عباس بادامهء خدمات سرگرم بود تا چند سالى بعد از وفات آن پادشاه در هفتاد و پنج سالگى ، بسال 1043 ه درگذشت .
از اسكندر بيگ مجموعهيى از منشآت و كتاب معروف تاريخ عالمآراى عباسى باقى مانده است . نسخهء منشآت اسكندر بيگ با عنوان « كتاب ترسل من منشآت خواجه اسكندر بيگ منشى » در ليدن موجودست « 2 » .
تأليف عالمآراى عباسى كه اثر اساسى اسكندر بيگ است از سال 1025 ه كه مصادف بود با پايان سىامين سال پادشاهى شاه عباس آغاز شد و چون خود بسبب منصبى كه داشت شاهد و ناظر بيشتر رويدادههاى دورهء بسيار مهم سلطنت سلسلهء صفوى بوده است ، كتاب او بىترديد يكى از مأخذهاى درجهء اول براى تحقيق دربارهء آن دورانست .
اسكندر بيگ مىخواست عالمآرا را در مقدمه و دو « صحيفه » و خاتمه بنويسد ولى بنگارش خاتمه يا ضميمهء مذكور چنان كه خواهيم گفت موفق نشد و مقدمه و دو صحيفه را در سه جلد تنظيم كرد : جلد اول شامل مقدمه و دوازده مقاله ؛ جلد دوم در رويدادههاى سى سال اول پادشاهى شاه عباس ( سالهاى
هامش
( 1 ) - نقل از تاريخ تذكرههاى فارسى ، ج 2 ، حاشيه ص 722 - 723 .
( 2 ) - آقاى ايرج افشار ، مقدمهء عالمآرا ، ص هفت ، بنقل از « استورى »Storyدر كتاب تأليفات فارسى .