همچنان راه افزايش مىسپرد بويژه كه تجديد شيوهء كشوردارى او در عهد شاه عباس دوم توانست مملكت را در راه تازهيى از پيشرفت و رونق وارد كند . توجه خاص وى باحداث بناهاى نو مثل باغ و بناى سعادتآباد ، كاخ مشهور چهل ستون ، عمارتهاى طاوسخانه و شبكه و خلوتخانه ، پل زايندهرود و جز آنها ، و بسيارى از كارهاى عام - المنفعهء ديگرش همگى نشان از ثروتمندى دولت ايران در عهد وى مىدهد .
اگر مطالعهيى در شكوه و ثروت دربار صفوى در عهد شاه سلطان حسين و رفاه و گشادهدستى مردم در زمان او ، كنيم مىتوانيم به آسانى تأثير اقدامهاى اقتصادى و اجتماعى شاه عباس اول و دوم را در دوران بعد از آنان ببينيم . محمد هاشم آصف كه پدرش امير حسن و خود او دوران دگرگونى سلطنت صفوى را بحكومت افشارى و زندى و قاجارى درك كرده بودند ، شرحى دربارهء اين ثروت دربار شاه سلطان حسين مىدهد « 1 » و در ضمن آن حكايت مىكند كه بر اثر رفاه و آسايش مردم « . . . شهر دلگشاى خلدآساى دار السلطنهء اصفاهان كه پاى تخت اعلا بود ، چنان بر متوطنين و ساكنين تنگ شده بود از فرط معمورى و آبادى ، [ كه ] جا و مكان خالى نيست و ناياب شده بود ، كه زمين ساده ذرعى بده تومان « 2 » قيمت رسيده بود و يافته نمىشد و ازين قيمت بيشتر هم خريد و فروش مىشد اما بسيار كم » « 3 » و چنان كه او مىگويد علت اصلى بناى « فرحآباد » در دامنهء « كوه صفه » همين تنگى جا در شهر بود و او بدنبال اين مدعا از شكوه و جلال و ثروت بىكران دورهء شاه سلطان حسين گزارشى مىدهد كه خالى از مبالغه به نظر نمىرسد « 4 » ولى آنچه بيشتر جالب توجه است گنجينهء بسيار پرثروتيست كه خاندان صفوى در پايان عهد خود داشته و آن را
هامش
( 1 ) - رستم التواريخ ، تهران 2537 شاهنشاهى از ص 69 ببعد .
( 2 ) - هر « تومان » پنجاه « عباسى » بود و هر عباسى سكهيى از سيم ناب كه چهار شاهى يعنى دويست دينار مىارزيد و بنابراين پنجاه عباسى معادل مىشد با دههزار دينار ؛ و « دينار » پول رايج ميان مردم بود و هر پنجاه دينار به يك شاهى برمىآمد .
( 3 ) - رستم التواريخ ص 71 .
( 4 ) - ايضا همان كتاب ص 71 ببعد .