در دورهء طولانى فرمانروايى از راه عوائد حاصل از ملكهاى خالصه و تحفهها و هديههاى خارج و داخل و ديگر درآمدها فراهم آورده و ذخيره كرده بودند . از آن جمله بود كتابخانهء آن خاندان متضمن نسخههاى نفيس از بزرگترين خطاطان دوران اسلامى از ياقوت مستعصمى تا مير عماد و استادان متأخر ديگر - جواهر خانهيى مملو از گوهرهاى رنگرنگ آبدار مانند قطعهء ياقوت معروف به « مشعشع نور بخش اورنگ زيبى » يا گوهر شبچراغ ، و مانند آن - عجايب خانه حاوى شگفتيهايى كه بقول محمد هاشم آصف « از ديدن آنها عقول محو و اوهام مات مىگرديد » - داروخانه داراى داروهاى كمياب پرارزش بسيار - جباخانه ، سليحخانه ، ركيب خانه ، صندوق خانه ، و تزيينات نفيس كاخها كه تقويم مجموع آنها واقعا دشوار بود « 1 » .
بازرگانان مالدار و پرثروت كه از عهد شاه عباس بزرگ بتدريج در اصفهان و خاصه در محلهء جلفا گردآمده بودند ، نيز بسيار بودند مانند ميرزا محمد تقى تاجر باشى ، و خواجه مگرديج ارمنى جلفايى مشهور به « خواجهء سرافراز » كه در پايان عهد صفوى يعنى در دوران شاه سلطان حسين مىزيسته ؛ و دربارهء ثروت فراوان آنان داستانهايى ميان مردم رواج داشت « 2 » ، و از راه « عوارض » و « ماليات » قانونى كه ازينگونه بازرگانان بزرگ ايران و بازرگانان خارجى خاصه اروپايى و از كشتزارها و چراگاهها و مانند اينها وصول مىشد بر ثروت بىكرانهء خزانه افزوده مىگشت .
اگرچه ثروت بىمنتهاى صفويان و درآمد فراوان دولتى در آخر عهد صفوى بر اثر حيف و ميل دارايى كشور نقصان يافته بود ، ولى هنوز براى چپاول و غارت افغانان و فتنهجويان ديگرى كه از تاخت و تاز آنان استفاده كردند بسيار باقىمانده بود .
هامش
( 1 ) - محمد هاشم آصف توصيف مشروحى از گنجينههاى عهد شاه سلطان حسين كرده كه با خواندن آن ثروت هنگفت خاندان صفوى برخواننده آشكار مىشود . رستم التواريخ ص 85 ببعد .
( 2 ) - ايضا ص 94 - 98