و گذشته ازينها رسالهيى بنثر دارد كه در هفت اقليم نقل شده و بىشباهت برسالهء تعريفات عبيد زاكانى نيست .
امين رازى شاعران طنزگوى ديگرى را هم مانند حافظ صابونى قزوينى « 1 » و « سگ لوند » و « نظام كلاغ » كه هردو از قزوين بودهاند در كتاب خود معرفى كرده است « 2 » كه قريب به زمان تأليف هفت اقليم ( 1002 ه ) مىزيستهاند .
در نيمهء اول سدهء يازدهم شاعر طنزگوى تواناترى از آنان كه ديدهايم زندگى مىكرد . وى ملّا احمد فوقى يزدى است كه مردى فاضل و شاعر بود و طنزگويى را پيشه ساخته ديوانى متضمّن 3900 بيت درين راه ترتيب داده بود شامل 1 ) ديباچه 2 ) نغمات 3 ) فرهاد و شيرين 4 ) ساقىنامه 5 ) قصائد و ترجيعات 6 ) مناجاتنامه 7 ) غزليات ، كه تمام آن را بهزل گذرانده و بروش عبيد زاكانى حقايقى را در پردهء طنز بيان نموده است و خود دربارهء سخنانش گفته كه « اگرچه شيرازهء جامعيت اين رساله برشتهء هزل بسته اما در زير هر نكتهاش چندين حرف پندآميز » پنهانست . وى مثلا فرهاد و شيرين خود را چنين آغاز كرده است :
كبوتر باز بام خوش بيانى * چنين زد چكله بر مرغ معانى
و ليلى و مجنون را بدينگونه شروع نموده :
سخن تر تيزك بستان فكرست * سخن طوطى هندستان فكرست
و در مناجاتنامه چنين گفته : « الهى الهى بطوق و بوق قلندران و يكهتازى ايشان در عرصهء وحدة و بدم و دود نامرادان و نيازمندى ايشان در نزد خلوت . . . » « 3 » .
شهرآشوب و شهرانگيز
از رسمهاى شاعران عهد صفوى در شعر ترتيب دادن مجموعههايى است در وصف شهرى و مكانى و اصناف خلق در آنها و توصيف خوبرويان هر صنف و اظهار عشق
هامش
( 1 ) - هفت اقليم ، تهران ، ج 3 ص 186 - 187 .
( 2 ) - ايضا همان جلد ، ص 188 .
( 3 ) - دربارهء اين شاعر بنگريد بضميمهء فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء موزهء بريتانيا ، ريو ، ص 235 ؛ و بفهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى ، ج 3 ، ص 375 - 377 ؛ و جامع مفيدى ، ج 3 تهران 1340 ، ص 448 - 450 .