« نبراس الضياء فى شرح باب البداء » « 1 » ؛ و مثل صدر الدين محمد بن ابراهيم شيرازى ( م 1050 ه ) در كتاب اسفار آنجا كه بحث از ارادهء الهى مطرح است ؛ ملا محسن فيض كاشانى ( م 1091 ه ) در كتابهاى وافى و علم اليقين و عالمانى ديگر هم اين مسأله را با روش حكمى نگريستند و كتابها و رسالههايى در اين راه پديد آوردند مانند ملا محمد شفيع گيلانى ( پايان عهد صفوى ) در رسالهء « بدا » « 2 » .
از بزرگترين مؤلفان كتابهاى كلامى به فارسى كه در اين عهد زيسته و كار كرده - اند ملا عبد الرزاق لاهيجى قمى متخلص به فياض ( م 1072 ه ) صاحب گوهر مراد و « سرمايهء ايمان » است كه بجاى خود دربارهء وى سخن خواهم گفت . پسرش ميرزا حسن قمى ( م 1121 ه ) هم از ميان آثار خود چند كتاب فارسى را بمبحثهاى كلامى اختصاص داده مانند « شمع اليقين فى معرفة الحق و اليقين » و « زواهر الحكم » . دربارهء او و چند تن ديگر از اين گونه عالمان فارسىنويس بهنگام سخن خواهد رفت .
از جملهء اشتغالات عالمان دينى شيعه در اين عهد ، و البته در دورهء بعد از آن ، تأليف كتابهايى در رد مخالفان اسلام و يا تاختن بردينهايى چون كيش يهودى و آيين ترسايى بود .
بدنبال آمدوشدهاى فرنگيان از زمان تركمانان و خاصه از اوايل عهد صفوى بايران ، پاى مبلّغان نصرانى به اين كشور باز شد . هندوستان نيز كه شركتهاى هلندى و فرانسوى و انگليسى بتدريج در آن رخنه مىكردند ، همين حال داشت ، و كوشش معتاد و معهود داعيان مسيحيت در اين هردو سرزمين ، همراه نفوذ اقتصادى غرب ، بر دوام بود . ترجمه و نشر انجيلها و كتابهاى « عهد عتيق » و يا تأليف كتابهايى به فارسى دربارهء كيش ترسايى كه بدست مبلغان مذكور انجام مىشد ، چنان بود كه مسلمانان را بر سر غيرت مىآورد و بر آن مىداشت كه در نكوهش ترسايان و خوار داشتن دين آنان دستوپايى كنند . از جملهء كتابهايى كه دربارهء مسيحيت به پارسى داريم
هامش
( 1 ) - روضات الجنات ، ج 2 ، ص 66 .
( 2 ) - فهرست كتابخانهء دانشگاه تهران ، ج 3 ص 543 .