سدهء سيزدهم دنبالهء تعليمات خود را گرفتند و بدين ترتيب از سلسلههايى كه گفتيم تا بامروز جمعيتهايى در ايران و هند و آسياى صغير و آسياى مركزى وجود دارند كه در مجلد ديگر اين كتاب دربارهء آنها سخن خواهم گفت .
اثرهاى صوفيان
صوفيان اين عهد ، در ايران و انيران ، اثرهايى كه غالبا در مرتبههاى دوم و سوم اهميت قرار دارند ، بنظم و نثر پديد آوردند و آيين پيشينيان را در اين راه دنبال كردند . هيچيك از اين كتابها و دفترها ارزش آثار عارفان بزرگ گذشته را ندارد ، نه از حال و ذوق و فصاحت آنان در اينجا اثريست و نه از عمق فكر و انديشهء پارهيى از آنها در اينها خبرى . بيشتر در آنها به بيان آيينها و سنتها ، تعبيرها و اصطلاحها و يا تكرار مطلبهاى گذشتگان با شرح و بيانى كه درخور زمان باشد توجه شده است . بعضى هم در شرححال و اثرها و سخنان عارفان پيشين و يا ترجمهء احوال مشايخ متأخر است .
دربارهء مثنوى مولوى در اين عهد دنبالهء كارهاى قرن نهم و آغاز قرن دهم گرفته شد و حتى بر اثر نفوذ و شيوع روزافزون اين اثر جاويدان ، بتلخيص و توضيح و تفسير آن توجهى بيشتر از پيش شد و ازين راه چند كتاب به فارسى و تركى فراهم آمد مانند :
جزيرهء مثنوى از ملا يوسف مولوى معروف به « سينهچاك » ( م 953 ه ) كه در آن 360 بيت برگزيده از مثنوى شرح شده است .
شرح مصطفى بن شعبان سرورى ( م 969 ه ) به فارسى .
شرحى در شش مجلد بتركى از شمعى ( م بعد از سال 1000 ه ) .
شرح تركى ديگرى از سودى ( متوفى پيرامون سال 1000 ه ) .
شرح مبسوطى از دفتر اول مثنوى بدست عبد اللّه بن محمد رئيس الكتاب عثمانى ( م 1072 ) .
شرح ديگرى بتركى از درويش على .
شرح موسوم به كاشف الاسرار به فارسى از حسن چلبى معروف به ظريفى .