- مُمَثَّل - چيزى است كه به شكل ديگرى آمده - مَثُلَ الشيءُ - ايستاد و به شكلى در آمد .
در حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله آمده است كه فرموده :
من أحب أن يُمَثَّلَ له الرجال فليتبوّأ مقعده من النّار « 1 » .
تِمْثَال هر چيزى شكل و صورت آن است - تَمَثَّلَ يعنى شكل و صورت يافت خداى تعالى فرمود :
فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا
- مريم / 17 .
( مربوط به حضرت مريم است ميگويد « آنگاه كه مريم از همه خويشانش به گوشه تنهائى پنهان شد روح خود را بر او به صورت بشرى كامل مجسم ساختيم ) .
مَثَل : سخنى در باره چيزى است كه آن را با سخنى در چيز ديگر شباهت ميدهد كه ميان آن دو چيز تشابهى هست و يكى از آنها ديگرى را روشن و بيان مىكند و تجسم ميدهد ، مثل اينكه ميگويند در تابستان شير فاسد شد ، اين مثل سخنى را كه ميگويند ، كارت را در وقت مناسب مهمل گذاردى شباهت ميدهد « 2 »
هامش
( 1 ) حديث فوق در مآخذ ديگر به اين صورت است كه ( من سرّه أن يمثّل له النّاس قياما فليتبوّأ مقعده من النّار . ) يعنى كسى كه از برخاستن مردم و ايستادن آنها در حضورش براى او شاد و مسرور مىشود جايگاهش دوزخ است زيرا انگيزه استكبار و تكبر او و خوارى و سبكى مردم مىشود . ( النهايه 4 / 294 - مجمع / لسان ) .
( 2 ) احمد بن محمد ابو الفضل ميدانى در كتاب كم نظيرش مجمع الامثال مينويسد - فى الصيف ضيعت اللبن - در تابستان شير از دست رفت و ضايع شد در مورد كسى است چيزى را ميطلبد كه در خودش نيست و يا كسى كه بعد از دست نيافتن به مقصود بزرگش به كم قناعت مىكند . ( مجمع 2 / 68 ميدانى ) .