هنرمندان در آنجا مؤثر بود و معين الدين اسفزارى چه از آثار او « 1 » و چه از آثار شاهرخى در آن شهر « 2 » توصيفاتى دارد .
چه شاهزادگان و خاندان سلطنتى تيمورى ، و چه امراء آن دولت ، مدارس و بقاع متعددى در هرات پديد آوردند كه شرح بعضى از آنها در صحايف آينده خواهد آمد ، و در اينجا افزودن اين مطلب لازم است كه در دوران سلطان حسين ميرزاى بايقرا و امير دانش دوست عهد او عليشير نوايى ، هم هرات از آبادانى بسيار برخوردار بود . دربارهء سلطان حسين نوشتهاند كه « در بنياد بقاع خير و مساجد و مدارس و خانقاه و رباطات بغايت مايل و راغب بودى و قصبات معموره و مستغلات مرغوبه از خالص اموال خويشتن خريده وقف نمودى و در تعمير قصور دلگشاى و عمارات فرحافزاى سعى و اهتمام نمودى و در طرح باغات و بساتين و نضارت اشجار و رياحين بنفس نفيس لوازم جد و اجتهاد بجاى آوردى » « 3 » .
مقايسهيى كوتاه ميان عهد مغولان و تيموريان
از مجموع آنچه گذشت معلوم مىشود كه حملهء تيمور و تشكيل حكومت وسيعى كه او بنياد نهاد ، بانضمام همهء وقايعى كه بعد از او تا تشكيل دولت صفوى در ايران رخ داد ، در حقيقت چيزى جز ادامهء اوضاع قرن هشتم هجرى نبود . از اين گذشته تيمور و سردارانش همگى از اولوس جغتاى برخاسته و همان رسوم و مقررات ادارى را كه در آن سامان داشتند ، و خود بر مبناى ياساى چنگيزى مستقر بود ، در دوران قدرت خود ادامه دادند ، و به همين سبب بر رويهم وضع خاصى كه مبين تغييرات بزرگ در قواعد حكومت يا مبانى زندگانى اجتماعى باشد در اين عهد ديده نمىشود .
تفاوت بزرگ تيموريان و تركمانان با چنگيزيان درآنست كه ايشان بسبب اعتقاد بدين اسلام و آموختگى با تمدن ايرانى ، بدرنده خويى و ويرانگرى مغولان نبودند و گذشته
هامش
( 1 ) - روضات الجنات ، چاپ دانشگاه تهران ج 2 ، ص 87 - 88
( 2 ) - ايضا همان مجلد ص 317
( 3 ) - روضة الصفا چاپ لكهنو ج 7 ص 2 ؛ و نيز رجوع شود بتوصيف مشروحى كه معين - الدين اسفزارى از باغ و كاخ سلطان حسين در هرات دارد ، روضات الجنات ج 2 ص 317 - 319