گز ، و عمق از پنج گز كمتر نيست ؛ و در شهر مساجد و بازارها و حمامات و خانات و خوانق و مدارس و ديگر بقاع خير ساختند . . . » « 1 »
اين نوع كوششها كه ميرزا شاهرخ و بعضى از فرزندان و امرا و حكام او در عمران و آبادانى داشتند ، كم نبود و ازين ميان جهدى كه بانوى او « گوهرشاد بيگم » در اين راه داشت از همه بيشتر و پرارزشتر بوده است . از آثار معروف او مسجد جامع و مدرسه و خانقاه شهر هرات و مسجد جامع معروف او در مشهد مشهور و از بدايع هنر معمارى و كاشى كارى قرن نهم هجريست . معمار او در اين هر دو شهر استاد بزرگى بود از شيراز بنام « قوام الدين » « 2 » . اين ملكهء بزرگ و متنفذ در انقلابات بعد از شاهرخ و در اثناء غائلهء ميرزا ابو القاسم بابر بدستور سلطان ابو سعيد تيمورى بسال 861 بقتل رسيد و در مسجد گوهرشاد هرات در جوار قبر ميرزا بايسنقر مدفون شد .
شهر هرات در عهد شاهرخ و سپس در دوران سلطنت سلطان حسين ميرزاى بايقرا بكمال آبادانى و رونق و شكوه خود رسيد . كمال الدين عبد الرزاق ضمن توصيفى كه از آبادانى شهر هرات در عهد سلطنت ميرزا شاهرخ كرده ، بكوششهاى آن پادشاه در تجديد بناى آن اشارهيى طولانى دارد و بازارها و مدرسهها و خانقاهها و باغها و كوشكهاى آن را بتفصيل تعريف مينمايد و مىگويد كه « القصه قبة الاسلام هرات بيمن تختگاه حضرت خاقان سعيد مجمع اساطين سلاطين و مطلع خورشيد پادشاهان روى زمين و كعبهء احرار و ابرار و قبلهء اخيار و احبار و مسكن اقطاب و اوتاد و مأمن زهاد و عبّاد گشت و كار شهر هرات در آن مرتبه رواج و رونق يافت كه لطافت متنزهاتش دجلهء اشك بر رخسار بغداد روان ساخت و طراوت سمراتش سمرقند را در گوشهء طاق نسيان انداخت » « 3 » .
از پسران شاهرخ ، ميرزا بايسنقر هم در آبادانى هرات و اجتماع شاعران و
هامش
( 1 ) - مطلع السعدين ج 2 ، ص 95
( 2 ) - دربارهء اين ابنيه و آثار رجوع كنيد به مطلع السعدين ج 2 ص 214 ( حوادث 821 ) و 645 و 1143 و 1463 - 1464 و غيره ؛ و نيز به روضات الجنات ج 2 ص 416 - 420
( 3 ) - مطلع السعدين ج 2 ص 108 - 114 ، ( حوادث سال 813 )