و از « خمسه » سازان معروف عهد خود است كه « ليلى و مجنون » او بسبب تازگيها كه دارد از ديرباز شهرت يافته و دست بدست گشته است . حكيم شاه محمد قزوينى دربارهء او مىنويسد : « شخصى است كه جامع فنون فضائل و كمالات است و در علم موسيقى يدى طولا دارد ، وسازى غرا مثل قانون تصنيف نموده ، و ليلى و مجنون را بغايت خوب و زيبا گفته . . . » ديگران دربارهء او مطلب مهم تازهيى ندارند ، جز آنكه سام ميرزا ( در تحفهء سامى ص 129 ) او را « در عالم عاشقى هميشه غرق هموم » دانسته و طبعا از اين طريق به « پر چاشنى » بودن شعرش راه برده است و نيز سام ميرزا « صنعتش » يعنى شغلش را از تخلص او يعنى « مكتبى » شناخته است و مقصود او آنست كه شاعر پيشهء مكتبدارى داشت و مشهورست كه مكتب او در مسجد جامع معروف به « مسجد بردى » واقع در محلهء قصر الدشت كنونى شيراز « 1 » دائر بود ، چنان كه مدفن او هم در همانجاست .
وفاتش را بسال 900 يا 916 هجرى نوشتهاند « 2 » .
بنابر اشاراتى كه شاعر در پايان منظومهء ليلى و مجنون خويش آورده پيش از آنكه بنظم آن منظومه شروع كند ، مدتى را بسير در هندوستان گذرانده و از راه دريابد يار خود باز مىگشت كه كشتى او در تلاطم امواج بساحل عربستان افتاد و در آن سرزمين بشهرى رسيد و از مردم آنجا قصهء ليلى و مجنون را ، به نحوى كه در ليلى و مجنون خود بنظم درآورده ، شنيد و حتى مدعيست كه كسى « نجد » را بوى نموده و گفته بود كه وادى ليلى و مجنونست و مردم آن مرزوبوم بعضى افسانهاى رائج دربارهء آرامگاه آن دو عاشق دلسوخته را براى او نقل كردند :
جان زندهكنندهء نظامى * بر نظم چنين دهد تمامى
هامش
( 1 ) - اين « مسجد بردى » امروز نيز وجود دارد و كتيبهء آن بنام « اوزون حسن » است . رجوع كنيد به « از سعدى تا جامى » چاپ دوم حاشيهء ص 583 . مدفن مكتبى « در يكى از طاقهاى آنست .
اين مسجد از بناهاى كهن است و باستناد كتيبهء سنگى كه از زمان پيشين بر ديوار جنوبى آن نصب و باقى است در سال 875 هجرى » بامر اوزون حسن آققويونلو ترميم و تعمير شده ( مقدمهء ليلى و - مجنون مكتبى چاپ شيراز ص ح ) .
( 2 ) - تاريخ نظم و نثر در ايران ص 312