علماى بزرگ قرن ششم هجرى و آن حاوى سى و پنج شكل از كتاب اقليدس است . قاضىزاده اين كتاب را بسال 815 ه در سمرقند شرح نمود و سپس شاگرد او ابو الفتح محمد بن سعيد الحسينى تعليقهيى بر آن نوشت و نيز مولانا فصيح الدين محمد در محرم سال 879 حاشيهيى به خواهش امير على شير بر آن ترتيب داد .
ديگر از آثار قاضىزاده كتاب شرح ملخص است در هيئت . كتاب الملخص فى الهيئة از آثار معروف محمود بن محمد چغمينى خوارزمى ( م 745 ه ) است « 1 » و بسبب اهميتى كه در تعليم علم هيئت داشت شروحى بر آن هم از قرن هشتم نوشته شد كه بجاى خود مذكور داشتهايم . بعد از آن شروح مهمتر از همه همين شرح قاضىزاده است كه استاد آن را براى ميرزا الغ بيك در سال 814 يا 815 تأليف نمود و مدتها از جملهء كتب مهم درسى در تنجيم بود و به همين سبب چند بار در ايران و هند بطبع رسيد . اين شرح قاضىزاده را معمولا شرح چغمينى مينامند .
بر اين شرح قاضىزاده ، شاگرد معروفش فتح اللّه بن ابو زيد شروانى شرحى نگاشته است « 2 » .
استاد نامبردارى كه از ميان اين همكاران توفيق يافت همكارى خود را با الغ بيك تا تدوين و تأليف زيج الغ بيكى امتداد دهد ، علاء الدين على بن محمد سمرقندى معروف به « قوشچى » و « ملا على قوشچى » يا « فاضل قوشچى » شاگرد قاضىزادهء رومى است . علت اشتهار او به « قوشچى » آنست كه او در بدايت حال بازدار الغ بيك و موظف بحفظ مرغان شكارى او بود و يا بقولى الغ بيك از كثرت علاقهيى كه به دو داشت گاه در شكار گاه بازدارى خود را به دو وا مىگذاشت . بهرحال مسلم است كه او از مقربان بلامنازع شاهزادهء تيمورى بود و چون بسال خردتر از او بود غالبا بخطاب « اوغلوم » ( يعنى : « فرزندى » ) خوانده مىشد . ملا على از جانب الغ بيك مأمور اتمام كار رصد و زيج بود و او اين امر را بنيكى بنهايت رسانيد و زيج الغ بيكى را كه غياث الدين جمشيد و قاضىزادهء رومى با فرارسيدن اجل نتوانستند باتمام رسانند بپايان برد
هامش
( 1 ) - همين كتاب ، ج 3 ص 274
( 2 ) - دربارهء اين كتابها و شروح آنها رجوع كنيد به كشف الظنون حاج خليفه ستونهاى 1819 - 1820 و 105 ؛ و به ريحانة الادب ج 3 ص 267 ؛ و به فهرست كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران ج 4 ص 907 ، و غيره .