3 - نثر پارسى و نويسندگان بزرگ از اواسط قرن پنجم تا اوايل قرن هفتم هجرى
رواج نثر
دورهيى كه مورد مطالعهء ماست يكى از مهمترين ادوار كمال و توسعهء نثر پارسى محسوب مىشود . در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم نثر پارسى تازه ظهور كرده بود و با همهء پيشرفتهايى كه داشته هنوز در آغاز راه سير ميكرده است ، و چون بنيمهء دوم قرن پنجم برسيم با دورهء بلوغ آن مواجه ميشويم و در قرن ششم و اوايل قرن هفتم آن را در حال پختگى و كمال مىيابيم .
درين دورهء يكصد و هشتاد ساله نويسندگان بزرگ در زبان پارسى ظهور كرده و آثار گوناگون متنوع از خود برجاى نهادهاند ، تأليف كتاب در موضوعات مختلف علمى متداول شد ، و كمتر موضوعى از مسائل حكمى و كلامى و عرفانى و علمى و ادبى باقى ماند كه در آن كتاب يا كتابهايى ننوشته باشند ، و همين امر خود موجب تعدّد آثار منثور اين دوره شد و با آنكه بسيارى از كتب پارسى كه در ايران ، خاصه در خراسان و ماوراء النهر نوشته بودند ، در حملهء جهانسوز مغول نابود گرديد ، باز هم آنچه ازين دوره بما رسيده بسيار است .
تنها تعدد آثار منثور پارسى و تنوع آنها درين دوره قابل توجه نيست ، بلكه تكامل سبك در آنها خود از مسائل مهم و قابل اعتناست . درين عهد هم روش نثر مرسل بكمال رسيد و هم نثر مصنوع مزين تداول يافت و هم ترسل در مراحل و درجاتى عالى سير كرد ، و بدين ترتيب ميدانهاى وسيع مختلفى براى آزمايش ذوق و هنر نويسندگان بوجود آمد .
از مسائل بسيار مهمى كه در تاريخ نثر اين عهد جلب نظر مىكند آنست كه ملت ايران بر اثر انتزاع كلى از حكومت مركزى اسلام ، خيلى بيشتر از دورهء پيشين