از راه زبان ادبى صورت گرفته بود و پيداست كه وجود لغتها و تركيبهاى عربى در لهجهء آذرى لحن سخن شاعران آذربايجان را با شاعران مشرق متفاوت ميساخت خاصّه كه ظهور شاعران آذربايجان مقارن بود با نفوذ و سيطرهء ادب عربى در ميان اديبان و شاعران ايران و مجاز بودن آنان در استعمال بىحد و حساب كلمات و تركيبات عربى .
اين علل و عوامل هنگامىكه بر عامل زمان افزوده شوند ايجاد وضع خاصى در ادبيات و افكار مينمايند كه آن وضع خاص را ميتوان كاملا در اشعار خاقانى و نظامى لايح و آشكار ديد . نظامى و خاقانى هر دو در اشعار خود داراى افكار بسيار دقيق و باريك و اصرار فراوان بآوردن مضامين جديد و معانى نو و تركيبات بديع بىسابقه و ايراد لغات و تركيبات عربى بسيار هستند و اين عوامل باعث شده است كه اشعار اين دو استاد بزرگ بدون دقت دريافته نشود و حتى گاه قطعاتى از كلام آنان لا ينحل بماند .
ايرادى كه بعضى از ناقدان بر كلام خاقانى يا نظامى وارد ميكنند ، و برخى از تركيبات و يا تعبيرات آنانرا غلط يا نارسا مىپندارند ، به كلى باطل است زيرا آنان كه با لهجهء درى آشنايى يافتهاند ميخواهند شعر شعراى آذربايجان را كه با لهجهء آذرى خو گرفته و طبعا هنگام شاعرى مغلوب عادت خود بودهاند ، از ديدهء يك تن از ايرانيان خراسان يا ماوراء النهر ببينند و تحليل و تجزيه كنند و حال آنكه براى فهميدن فكر و سخن نظامى و خاقانى اول بايد لهجهء آذرى قديم و محيط معنوى آذربايجان آن روز را شناخت و آنگاه دربارهء اشعار اين دو استاد بزرگ اظهار عقيده كرد .
مركز ادبى مهم ديگرى كه در نيمهء دوم قرن ششم در ايجاد شيوهء خاص در شعر فارسى مؤثر بود حوزهء ادبى عراق است . از اين حوزه يعنى از شهرهايى از قبيل اصفهان و همدان و رى و نظاير آنها ، شاعران و نويسندگان مشهورى در اواخر قرن ششم ظهور كردند كه آنان نيز در تجديد سبك اثر بسيار داشتند . از بزرگترين شاعران عراق جمال الدين محمد بن عبد الرزاق اصفهانى است كه سبك سخن او در آوردن تركيبات جديد لفظى و استعمال لغات عربى و ايجاد مطالب و مضامين تازه در شعر تازگى دارد . نكتهء قابل ذكر در اين مورد آنست كه تكميل و توسعهء مكتب عراق
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 343
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٤٣