علم الهدى » ميداند كه در نيمهء اول قرن هفتم ميزيسته و غير از سيد شريف مرتضى علم الهدى ( 355 - 436 ) « 1 » بوده است و در اواسط قرن هفتم در خراسان زندگى مىكرده است اما اطلاعى در كتب رجال شيعه ازو مذكور نيست . در چند نسخهء چاپى كتاب تبصرة - العوام هم غير از نسخهيى كه مرحوم عباس اقبال آشتيانى بسال 1313 طبع كردهاند همهجا مؤلف در ديباچهء كتاب خود را « سيد مرتضى الملقب بعلم الهدى » ناميده است .
كتاب تبصرة العوام در بيست و شش باب است در ذكر مقالات فرق خارج از اسلام و اسلامى . در ضمن مقالات فرق اسلامى مقالات فرق صوفيه و بعضى از مشايخ صوفيه هم ذكر شده است . از باب نوزدهم كتاب ببعد وقف بر مقالات شيعه و مدافعاتى ازين فرقه و ذكر فضائحى از بنى اميه و مسائلى از مذهب اماميه است .
نويسندهء كتاب چنان كه از مطالب او برميآيد از حيث اطلاعات تاريخى ضعيف بوده و اطلاعات او بيشتر جنبهء اخبارى و مذهبى داشته است . به همين سبب ضمن تحقيق در مقالات فرق مختلف چنان كه در بيشتر كتب ملل و نحل اسلامى ملاحظه مىكنيم نتوانسته است از تعصب بر كنار بماند و از آراء و اهواء مخالفين غالبا آنچه را كه به كار ذكر فضايح آنان بيايد بيشتر نقل كرده و از ذكر قسمتهاى ديگر غفلت نموده است .
وى در مقدمهء كتاب بعد از ستايش خداى و درود بر پيغامبر و ائمهء اثنى عشر ، دربارهء علت تأليف كتاب خود چنين گفته است : « بدان كه مدت مديدست كه جماعتى از سادات عظام و علما و غيرهم ازين ضعيف سيد مرتضى الملقب بعلم الهدى ( يا بنابر يكى از نسخ :
مرتضى بن داعى الحسنى ) التماس مىكردند كه مختصرى از عقايد اصحاب مقالات و اديان و ملل بپارسى جمع كن از كتب علماى اين صنعت و مشايخ اين فن . عوايق روزگار مانع آن بود . چون وعده دادن از حد بگذشت و اشتياق ايشان هر روز زيادت بود ، لازم شد شروع كردن و به قدر وسع بعضى از مذاهب و اعتقاد هر قومى ياد كردن بر وجه اختصار تا جماعتى كه بمطالعهء آن مشغول شوند از تطويل آن ملول و متحير نشوند و عقيدههاى صحيح از فاسد بدانند و جامع و كامل از بارىتعالى ثواب جزيل و عطاى جميل يابند و اين كتاب را تبصرة العوام فى معرفة مقالات الانام نام نهاده شد و بر بيست و شش باب مرتب ساخته . . . »
هامش
( 1 ) - تاريخ ادبيات بروكلمن چاپ ليدن 1943 ج 1 ص 510 - 512