ممالك اسلامى و از آن جمله در ايران اثر داشت و از اينجاست كه بايد هنگام تحقيق در هريك از مسائل مربوط به اين عهد بغداد را نيز از نظر دور نداريم .
1 - وضع بغداد و خلفا تا تسلّط طغرل بيگ ( 447 هجرى )
قرن چهارم عهد ضعف دستگاه حكومت عباسى و غلبهء غلامان ترك و ايرانيان برآنست . مقدّمات غلبهء غلامان ترك بر دستگاه حكومت عباسى از عهد خلافت المعتصم آغاز شد و بعد ازو در عهد خلفايى كه از اواسط قرن سوم ببعد ميزيستند « 1 » روزبروز تزايد يافت . از عهد المتوكل آثار تسلّط ترك آشكارتر گرديد و با توجّه اين خليفه باهل حديث و سختگيرى نسبت باهل اعتزال و جلوگيرى مردم از بحثها و مناقشات عقلى ببهانهء احياء سنّت و آزار علويان و برافروختن نايرهء تعصّب ، محيط بغداد رونقى را كه در دورهء تسلّط عنصر ايرانى داشت از دست داد . علاوه برين از عهد همين خليفه دخالتهاى بىوجه غلامان امارتيافتهء ترك در امور حكومت شدّت عجيب يافت چنان كه عزل و نصب خلفا در دست آنان افتاد و حبس و مصادرهء رجال و صاحب ثروتان بوسيلهء آن قوم امرى معمول و معتاد گشت .
بر اثر تسلّط تركان و ضعف شديدى كه در دستگاه حكومت ايجاد گرديده بود ايرانيان به نحوى كه ديدهايم از اواخر قرن سوم شروع بتهيهء مقدّمات استقلال خود كردند و تجزيهء رسمى نواحى ايران از ممالك تابعهء حكومت مركزى اسلام از همين ايام آغاز شد چنان كه از اواسط قرن سوم تا آغاز قرن چهارم حكومتهاى نيرومند سادات طالبيه در مازندران و آل ليث در سيستان و قسمت بزرگى از ايران و آل سامان در ماوراء النهر پديد آمد و همين حكومتها هستند كه در قرن چهارم با حكومتهاى
هامش
( 1 ) - خلفائى كه بعد از معتصم تا اوايل قرن چهارم خلافت كردهاند عبارتند از : واثق ( م . 232 ) متوكل ( م . 247 ) منتصر ( م . 248 ) مستعين ( م . 251 ) معتز ( م . 255 ) مهتدى ( م . 256 ) معتمد ( م . 279 ) معتضد ( م . 289 ) مكتفى ( م . 295 ) مقتدر ( م . 320 )