توسط بيزانسىها و قسمت ديگر توسّط اعراب به غارت رفت . معبد « گانزاكو » « 1 » در قسمت آذربايجان ( ماد ) احتمالا ثروتمندترين معبد ايران بوده است ؛ اين معبد به سال 624 ميلادى به دست قيصر هراكليوس فتح و غارت گرديد . جامعهء روحانيان ، با احتكار اين ثروت ، به تورّم نامطلوب پولهاى جارى كشور نيز كمك مىكردند . در هيچ يك از مآخذ موجود اشارهيى نشده است كه جامعه روحانيان ، مصدر خدمات اجتماعى يا كارهاى عام المنفعه بوده و يا درصدد تخفيف آلام و رفع احتياجات توده ستمديدهء مردم برآمده باشند ؛ موبدان ، تمام سعى خود را در راه مبارزه با كفر و جلوگيرى از رشد افكار عمومى ، و توسعهء اديان ديگر به كار مىبردند ، تا موجبات تضعيف يا نابودى قدرت ايشان فراهم نگردد . جهل و بىخبرى مردم ، و علاقهء مفرط ايرانيان به خرافات ، نيز كمك شايانى به پيشرفت مقاصد روحانيان مىكرد . هنوز نيز انديشههاى خرافى ، در ايران و ممالك مجاور آن تا حدى مورد توجّه است كه اعتقاد به سعد و نحس كواكب و ادعيه و اوراد و سحر و جادو و دهها عقيده باطل ديگر را مىتوان نام برد .
پيروان اديان ديگر نيز وضع رضايتبخشى نداشتند : مانويان از همان ابتداى تاريخ پيدايششان مورد تعقيب قرار گرفتند و خود « مانى » سرانجان در بيستم مارس 276 ميلادى شهيد شد . از هنگامى كه مسيحيان در امپراتورى روم به حكومت رسيدند ، وضع همدينان آنها در ايران تغيير كرد ؛ مسيحيان ايران نمايندگان حقيقى يا مجازى سياست روم تلقى مىشدند و لذا در رنج و عذاب بسيار به سر مىبردند و به طرز ظالمانهيى مورد تعقيب حكومت قرار مىگرفتند . نخستين بارى كه مسيحيان به طور گسترده ، مورد تعقيب قرار گرفتند ، در پيرامون سال 340 ميلادى در زمان سلطنت شاپور دوّم بود « 2 » . مادام كه تعاليم مانى و مسيح در ميان طبقات مختلف مردم از اقبال چندانى برخوردار نشده بود ، رفتار موبدان نسبت به پيروان اين اديان صورت ملايم و معتدلى داشت ، تا آنجا كه برخى از شاهان نيز از سياست « آزادى عقايد دينى » پيروى مىكردند . موبدان ايرانى « يزدگرد اول » را به جهت آنكه تمايلى نسبت به تعقيب مسيحيان نشان نمىداد « بزهگر » و گناهكار لقب دادند . بعدها
هامش
( 1 ) .Ganzako .( 2 ) . كريستنسن ، ايران در زمان ساسانيان ، ترجمهء رشيد ياسمى ، ج 1 ، ص 262 به بعد .