ثروت هنگفتى نهفته بود كه يهوديان از راه تجارت ، صناعت و كشاورزى بدست آورده بودند ؛ در همين ناحيه بود كه مدارس مشهور يهوديان تأسيس يافت و به تدريج در طول سالهاى متمادى تحقيقات و مباحثات مندرج در « تلمود » كه مجموعهيى از احكام شرعى يهود است ، بوجود آمد . كهنترين روايات تلمود پيرامون سال 500 ميلادى در دسترس مردم قرار گرفت . شموئيل حكيم ، در شمار افراد مورد اعتماد شاپور اوّل بود و مادر شاپور دوم « ايفراهرمز » ربانيّون يهود را احترام بسيار مىگذاشت و با كمال شهامت از آنان حمايت مىكرد . تيزبينى و مهارت و فعّاليت يهوديان در امر تجارت و صناعت به مرور در ميان مردم شهرت فراوان يافت ؛ موفقيت يهوديان در كار بازرگانى و تجارت و عدم بردبارى موبدان در برابر پيروان اديان ديگر ، موجبات تعقيب يهوديان را فراهم آورد ؛ دامنه اين تعقيب بخصوص در اصفهان گسترش بيشترى پيدا كرد . در اين ماجرا « رأس الجالوت » يهوديان به همراه عدهيى از يهوديان نامدار اعدام گرديدند و در نتيجه عدّهيى از يهوديان به هندوستان و عربستان مهاجرت كردند . يهوديانى كه از اين تعقيب جان سالم بهدر بردند پس از مرگ « پيروز » ( كه در تلمود به جهت همين تعقيبات و سختگيرىها « خبيث » خوانده شده ) وضع بهترى پيدا كردند ، يهوديان همواره براى دفاع از خود آماده بودند . از وضع مانويان و بوداييان شرق و رفتار شاهنشاهان ساسانى با آنان اطلاعات مختصرى داريم « 1 » .
نكتهيى كه توجّه به آن ضرورى است اينكه ، جامعهء روحانيت زردشتى ، مخصوصا در اواخر عهد ساسانيان و مقارن ظهور اسلام در سراشيبى سقوط و فساد افتاده بود و هر فردى از گهواره تا گور در زير نظارت و سرپرستى آنان بود ، تمشيت امور خلق و حلّ و فصل دعاوى با روحانيان بود ؛ هيچ چيز و هيچ عملى را مردم جاهل آن دوران درست و قانونى نمىدانستند ، مگر آنكه به تصديق مغى رسيده باشد ( آگاسياس ، كتاب 2 ، بند 26 ) ، اسباب قدرت روحانيان فقط اين نبود كه از جانب دولت حقّ قضاوت داشتند و ثبت ولادت و عروسى و تطهير و قربانى و تشييع جنازه و اصغاى اعترافات گناهكاران و عفو و يا تعيين ميزان كفّارهء جرايم و جز
هامش
( 1 ) . اوتاكركليما ، تاريخ جنبش مزدكيان ، ترجمهء جهانگير فكرى ارشاد ، از ص 49 تا 54 .