بموجب پيمان 1929 فرمانروائى پاپ به رسميّت شناخته شد .
با اينكه در اتحاد جماهير شوروى پس از انقلاب اكتبر 1917 در آغاز كار بسيارى از كليساها بسته شد ، اما بموجب قانون اساسى سال 1936 ، آزادى مذهب اعلام گرديد و كليساى ارتدكس روسى بار ديگر احيا شد . و در 1944 دو شورا ، تحت نظارت دولت براى مراقبت در امور مذهبى تشكيل يافت كه يكى امور كليساى روسى و ديگرى كارهاى ساير فرق مسيحى و مسلمان و يهوديان و بودائيها و غيره را مورد نظارت و مراقبت قرار مىداد « 1 » . » اين بود نظرى اجمالى به سير عقايد مذهبى در اروپا .
در ايران چنان كه خواهيم ديد بر خلاف اروپا مناسبات بين دولت و مراجع و محافل مذهبى در اكثر موارد دوستانه بود ، و هرگاه اختلاف و تعارض و تباينى بين نظريات دولتها و مقامات مذهبى روى مىداد طرفين مىكوشيدند از جنگ و خونريزى شديد جلوگيرى كنند و با بحث و گفتگو و داورى منصفانه به اختلافات پايان بخشند .
مرتضى راوندى ، بيستم دى ماه 1374
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى مصاحب و ديگران ، جلد دوم ص 2258 ستون اول و دوم و تاريخ البرماله پيشين همان صفحات .