اسقفها و روحانيان مسيحى ، گستاخى را به جايى رسانيدند كه حتى به آتشكدههاى زرتشتيان نيز خساراتى وارد آوردند و سرانجام يزدگرد مجبور به مجازات آنها شد . پارهيى از حكمرانان بعدى ايران ، به منظور جلب نظر موبدان و يا تحكيم موقعيّت خود در ميان جامعهء روحانيان ، دست به تعقيب پيروان اديان ديگر زدند . « اعمال شهداى ايرانى » كه به زبان سريانى نوشته شده شرح اعدامها و شكنجههايى است كه مطالعهء آن ، مو را بر تن راست مىكند ، ( وحشتناكترين آنها مجازات « 9 مرگ » بود كه كريستن سن دانماركى در تاريخ خود ج 1 ص 305 به توصيف آن پرداخته است ) . بعدها حمايت از مسيحيان ايران و بهبود موقعيّت جامعهء مسيحى ، در شرق دجله ، به عنوان وظيفهء اساسى سياست روم درآمد و به عهدهء قيصر سپرده شد . ناگفته نگذاريم كه شدّت عمل مسيحيان نسبت به مقدّسات و اعتقادات مزداپرستان نيز قابل انكار نيست ؛ موقعيت اجتماعى مسيحيان با نفوذ تعاليم نسطورى ( كه به جاى آب و ابن و روح القدس به طبيعت واحد مسيح معتقد بودند ) بهبود كلّى يافت . چندى نسطوريان مورد تعقيب قيصرهاى قسطنطنيه قرار گرفتند و در شمار دشمنان امپراتورى بيزانس درآمدند ، ولى شاهان ساسانى همين كه خطر سياسى را منتفى ديدند ، به نسطوريان آزادى مذهبى اعطا كردند .
در مورد ارمنستان ، سياست حكومت ايران اين بود كه مردم اين خطّه ، از آيين مزديسنا پيروى كنند و گاه در اين راه سختگيرىهايى به عمل مىآمد ؛ منافع اقتصادى و سياسى ايران و روم در اين جريان نقش مهمّى داشت . به طور كلّى روحانيان زردشتى با اديان غير ايرانى سخت مخالف بودند ، چنان كه يزدگرد دوّم براى نخستين بار بر ضدّ يهوديان بپاخاست « 1 » . يهوديان از هزار سال پيش از آن تاريخ در ايران ساكن شده بودند و تعداد آنان به طور دايم رو به افزايش بود ؛ علّت اين امر از طرفى مهاجرت يهوديان از امپراتورى روم و از سوى ديگر رفاه و آسايشى بود كه پيروان اين دين در زمان هخامنشيان و اشكانيان در ناحيه حاصلخيز بين فرات و دجله از آن برخوردار بودند . كانون علمى يهود در مناطق « سورا » و « پومبذيثا » در كنار رود فرات و همچنين در شهرها و دهات ديگر متمركز شده بود ، در اين منطقه
هامش
( 1 ) . طبرى ، نولدكه ، ص 118 .