علاوهبراين ، پس از تصادم و برخورد مغولان و تيموريان با مردم ايران ، ديرى نگذشت كه فرهنگ و تمدن ايران ، از خشونت و سبعيّت آنان كاست و گروهى از آنان به صحبت علما و دانشمندان گرويدند ، و بعضى از آنان كسب علم و هنر كردند و اهل فضل و دانش را مورد حمايت قرار دادند و چنان كه در تاريخ مغول گفتيم ، خواجه نصير الدين طوسى و شمس الدين محمد جوينى و برادرش عطاملك جوينى و خواجه رشيد الدين فضل اللّه كه جملگى اهل علم و دانش بودند با قبول مشاغل ديوانى و احراز مقام وزارت در ترميم خرابيها و تشويق و حمايت از فضلا و دانشمندان گامهاى مؤثرى برداشتند .
خواجه نصير الدين طوسى صدها شاگرد در مكتب خود تربيت كرد ، صاحب ديوان وزير آباقا خان مربّى و حامى دانشمندان بود و استاد سخن سعدى ، او را مدح و ستايش كرده است .
خاندان جوينى ، مخصوصا عطاملك جوينى در نشر معارف و بسط علم و ادب كوشا بودند .
رشيد الدين فضل اللّه كه از دانشمندان و پزشكان و مورخان عصر خود و در عقل و تدبير كمنظير بود ، در ارشاد و رهبرى سياسى غازان خان و اسلامگرايى و دادگسترى او نقش اساسى داشت .
شك نيست كه مردانى چون سعدى شيرازى و مولانا جلال الدين رومى و ديگر فضلاى عهد مغول در واقع تربيتيافتگان حكومتهاى پيشين ايران بودند كه در دورهء مغول شهرت و اهميت يافتند و آثار و افكار خود را در محيطهاى آرام و مناسبى نظير فارس ، آسياى صغير و يا هندوستان در معرض افكار عمومى قرار دادند . علاوهبراين ، محيط فرهنگپرور ايران كمابيش عدهيى از امرا و شاهزادگان مغول و تيمورى را تربيت و با علوم و دانشهاى آن عصر آشنا و مأنوس نمود . از ميان بازماندگان تيمور ، الغ بيك به علم نجوم دلبستگى داشت و خود زيجى ساخت و دانشمندان را تشويق مىكرد . بايسنقر برادر الغ بيك ، ذوق هنرى و ادبى داشت ، دربار او محفل شعرا ، نقاشان ، خوشنويسان و اهل ذوق بود ، كلك توانا و رقم استادانه او كه در زيبايى كمنظير است ، هماكنون بر طاق و سر در مسجد گوهرشاد مشهد جلوهگر است . يكى ديگر از خدمات و شاهكارهاى فرهنگى او اين است كه فرمان داد ، نسخهاى از شاهنامه فردوسى را به خط زيبا براى او استنساخ كردند و مقدمهيى مفيد و جامع برآن نوشتند ، اين نسخه كه به سال 829 پايان يافته و اكنون در دست است ، همان نسخه بايسنقرى است كه شهرت و ارزش جهانى دارد .
ديگر از شخصيتهاى فرهنگپرور اين دوران ، ابو الغازى سلطان حسين و وزير
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 618
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٦١٨