(
فَمَنِ اعْتَدى
بَعْدَ ذلِكَ - 178 / بقره ) (
بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ
- 166 / شعراء ) يعنى مُعْتَدُونَ و تجاوزگران يا مُعَادُونَ او متجاوزون الطّور - ( كسانى كه پا ز گليم خويش درازتر مىكنند و متعدّيند ) .
عَدَا طورَهُ : از حدّ خويش تجاوز كرد . و آيه : (
وَ لا تَعْتَدُوا
إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ - 190 / بقره ) .
گفت : (
فَمَنِ اعْتَدى
عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ - 194 / بقره ) يعنى به اندازه دشمنى او به او مقابله كنيد و به اندازهء تجاوزش ، تجاوز كنيد نه از دشمنى و عدوان كه آغاز نمودن به آن منع شده است . و آيه (
تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ
- كه به طريق مجازات و تلافى است و با كسى كه آن را آغاز كرده صحيح است كه انجام شود ، آيه : (
فَلا عُدْوانَ
إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ - 193 / بقره ) است ( جز بر ستمگران عدوانى نيست يعنى به جز بر ستمگر عدوان جايز نيست ) .
و آيه : (
وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ، عُدْواناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً
- 30 / نساء ) « 1 » و آيهء (
فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ
- 173 / بقره ) .
يعنى بدون اينكه خواستار طعامى و خوردنى لذّت بخش باشد و نيز بدون اينكه از حدود سدّ جوع و رفع گرسنگى تجاوز كند ، كه گفتهاند معنى آيهء فوق : «
غَيْرَ باغٍ
على الإمام
وَ لا عادٍ
في المعصية طريق المخبتين » ، است . يعنى بدون اينكه بر امام نافرمانى شود و نه اينكه عصيانگر در راهى باشد ، بلكه راه فروتنان را دنبال كند .
عدا طوره : از حدّش گذشت و تجاوز كرد و به ديگرى ستم كرد و از اين معنى است عبارت : التَّعَدِّي في الفعل - متعدّى در فعل ، كه در نحو عبارتست از رسيدن و تجاوز معنى فعل از فاعل به مفعول .
هامش
( 1 ) در بارهء بنا حقّ خوردن اموال ديگران است مگر اينكه از راه معاملهاى كه به رضايت طرفين باشد انجام شود سپس مىگويد : هر كه از روى ستم و تعدّى چنين كند به زودى او را به عذابى اليم و دردناك مىرسانيم .