دكتر ديماند مىگويد : « با روى كار آمدن سلاجقه در شرق ايران ، در حدود 1037 ميلادى ، يك دوره مشعشع فلزكارى آغاز مىشود . . . اكثر ظروف نقرهء سلجوقى كه بين قرن يازدهم تا سيزدهم ساخته شده است ، در موزهها و مجموعههاى روسيه است و در سال 1909 ميلادى « اسميرنف » شرحى درباره آنها منتشر كرد . » « 1 » علاوهبراين ، رشتهء ميناكارى ، جواهرسازى و صنعت ريختهگرى نيز در دورهء سلجوقى رشد و تكامل يافت و نمونههاى جالبى از آثار هنرى اين دوره در موزهها وجود دارد .
به عقيده پوپ در ميان آثار هنرى روزگار قديم كارهاى فلزى به علت دوام و مقاومتى كه دارد ، بيش از شاهكارهاى سفالين و شيشهاى باقيمانده است ، در قرون سوم و چهارم ، ظرفهاى فلزى را بر طبق سبكهاى رايج زمان مىساختند . . . ساختن مجمر به شكل شير و پرندگان نيز بسيار معمول بود . . . حكاكى فلز از ديرباز در ايران رواج داشته است ، اما نقره نشاندن روى فلز ، ظاهرا از ايالات شرقى نفوذ كرد . . . فلزكاران دورهء سلجوقى همه - گونه اشياء زيبا مىساختند . . . همچنانكه مفرغكاران مشتريان مختلفى از قبيل اميران و بزرگان و درباريان و مسجديان و بازرگانان و مالكان داشتند ، پادشاهان نيز زرگرانى را به خدمت مىگماشتند . يك كوزهء زرين كه به معز الدوله تعلق داشته است ( متوفى به سال 368 ه ) اكنون باقيمانده است . . . اما برجستهترين ظروف نقره سراسر دوره اسلامى و مشهورترين اثر برجسته كه از زمان سلجوقيان باقيست ، بشقاب نقره مشهور آلب ارسلان است ، اين ظرف نازك كمعمق داراى كتيبهاى به خط كوفى است و از آن معلوم مىشود كه سازندهء آن حسن كاشى آن را در سال 459 هجرى از جانب ملكه براى همسر بزرگوار او ساخته است . . . فن طلاكوبى و نقرهكوبى روى مفرغ در قرنهاى هشتم و نهم به كمال رسيده و ترقى مينياتورسازى كه به موازات آن انجام گرفت ، طرحهاى بسيار ظريف و زيبا را در اختيار اين هنر گذاشت . » « 2 »
چوببرى و منبتكارى
صنعت چوببرى و منبتكارى ساسانى و يونانى پس از استقرار حكومت اسلامى در بين مسلمين نيز رواج يافت . در آثار هنرى كه از اين دوره باقيمانده ، غير از اشكال مشبك هندسىشكل نباتى ، نظير برگ نخل و مو و ميوه كاج ديده مىشود . دكتر ديماند معتقد است كه : « از صنعت چوببرى دورهء اسلامى قبل از استيلاى سلاجقه در ايران نمونههاى زيادى باقى نمانده است ، چند قطعه چوب به خط كوفى متعلق به قرن دهم در موزههاى خصوصى يافت مىشود .
هامش
( 1 ) - ر . ك : راهنماى صنايع ايران ، از ص 134 به بعد .
( 2 ) - پوپ ، شاهكارهاى هنر ايران ، ترجمهء دكتر پرويز خانلرى .