از كارهاى قرن يازدهم و دوازدهم در مغرب تركستان نمونههايى در موزه تاشكند و سمرقند موجود است . . . در نيمهء دوم قرن چهاردهم صنعت چوببرى ايران بهخصوص در تركستان غربى از لحاظ فنى و هنرى به درجهء عالى رسيد ، در موزهء « متروپوليتن » يك رحل قرآن چوبى موجود است كه مىتوان آن را از شاهكارهاى چوببرى دوره مغول ايران محسوب داشت . » « 1 » در اين اثر نفيس غير از نقوش خطى اشكال نباتى ، گل و گياه و شكوفه و اشكال برگ نخل و نام دوازده امام و سازنده آن يعنى حسن بن سليمان اصفهانى حك شده است .
شيشه و بلور
ممالك خاور نزديك ( مصر ، سوريه ، عراق و ايران ) از دورهء قبل از اسلام ، از لحاظ ظروف شيشهاى شهرت و اهميت داشتهاند . دكتر ديماند مىنويسد : « تا اين اواخر ، از ظروف شيشه ايران در دورهء اسلامى اطلاعات زيادى در دست نبود ، ولى شواهدى كه از نقاط مختلف مانند شوش و رى و ساوه و نيشابور به - دست آمده ، نشان مىدهد كه ساختن اين شكل ظروف در ساير ايالات و نقاط ايران نيز مرسوم بوده است ، ظروف شيشه اوايل دورهء اسلامى شامل بطرى و قورى و گلدان و فنجان است كه براى رفع حوائج زندگى خانه ساخته مىشد و بعضى براى حفظ روغن و عطر بهكار مىرفت . انواع اين ظروف كه به شكل و اندازههاى مختلف ساخته مىشد ، بهقدرى زياد است كه ذكر آنها ميسر نيست ؛ اغلب آنها كه متعلق به قرن هشتم و نهم ميلادى است ( دوم و سوم هجرى ) بدون تزئين است . » « 2 » اكتشافاتى كه در نقاط مختلف ايران به - وسيله موزهء متروپوليتن صورت گرفته ، نشان مىدهد كه اين صنعت در ايران مورد توجه بوده است و به تدريج رو به تكامل رفته است ولى نبايد از نظر دور داشت كه در ميان ممالك اسلامى : سوريه و مصر در ساختن ظروف شيشهاى مذهب و مينايى مهارت بسيار داشتهاند و حلب و دمشق در قرن چهاردهم ميلادى يكى از مراكز عمدهء صدور اين صنعت به نقاط مختلف بوده است .
هنر خطاطى و تذهيب بعد از اسلام
پروفسور د . برت ، ضمن بحث در پيرامون هنر ايران در دورهء اسلامى مىنويسد :
« خطاط به همان روش كه موسيقيدان احساسات خود را در قالب محدود و پرپيچوخمى بيان مىكند ، حروف را زير تسلط خود درمىآورد . نگاه كردن به يك صفحهء قرآن خطى
هامش
( 1 ) - ر . ك : راهنماى صنايع ايران ، پيشين ، ص 121 .
( 2 ) - همان كتاب ، ص 215 .