زمان سلجوقى به انسان همان لذتى را مىدهد كه به يك صفحه موسيقى باخ گوش كند . » « 1 »
خط و تذهيب
در ايران ، مخصوصا بعد از اسلام ، براى خط خوب ارزش بسيار قائل بودند ، در آغاز امر ، خطاطان ، تذهيبكارى و گاهى كار نقاشى را به عهده داشتند ؛ فقط در قرن نهم هجرى بين هنرمندان تقسيم كار باب شده - قرآنهاى قرن چهارم و پنجم هجرى روى كاغذهاى پوستى تهيه مىشد ، متن خطها و تذهيب با طلاى مايع تحرير مىشد . بهترين نمونههاى قرآنهاى خطى قرن پنجم و ششم هجرى را كه روى كاغذهاى معمولى نوشته شده ، بايد مربوط به سبك عباسى بغداد و مصر دانست . اعراب پس از فتح سمرقند ، طرز ساختن كاغذ معمولى را فراگرفتند و كاغذهاى پوستى را به دست فراموشى سپردند ، كتب و آثار نفيسى كه از اين دوره باقى مانده ، معمولا به خط نسخ نوشته مىشد و سرسورهها و سرفصلها را به خط كوفى تحرير مىكردند ، بعدها هنرمندان و اهل تفنن ، سبكهاى گوناگونى از هريك از خطوط اصلى بهوجود آوردند . تذهيبكاران و هنرمندان ، طرح - هاى هندسى زيبايى رسم كرده و با ترسيم گل و بوته در جاهاى مناسب ، جلوهء خاصى به آثار خود مىدادند . پس از حمله مغول در سال 617 هجرى و فتح بغداد در سال 656 مدتها اين نوع فعاليت - هاى ذوقى و هنرى فراموش شد ، پس از نفوذ عناصر ايرانى در دستگاه حكومت و مسلمان شدن غازان - خان امور ذوقى كمابيش مورد نظر قرار گرفت ؛ عناصر هنرى ايران و بين النهرين در رشتهء تذهيب و نقاشى به هم مخلوط شد و طرحهاى چينى در تمام رشتههاى هنرى راه يافت .
صفحهاى از قرآن دورهء سلجوقى
نقاشى
با اينكه ترسيم صورت موجودات زنده در اسلام تحريم شده ، اين دستور كاملا رعايت نشده است ، نقاشيهايى كه از اين دوره باقى است ، چندان ارزش هنرى ندارد . در اواخر قرن هشتم ، در دربار ايلخانان ، كتابهاى مصورى وجود داشته كه هنر نقاشان ايرانى و بين النهرينى در آنها مشهود است ، در اين
هامش
( 1 ) - ر . ك : ميراث ايران ، ص 214 .