به قرن هشتم ميلادى ( دوم هجرى ) تعلق دارد ، نقاشى و تصاوير كاخ ( قصير عمرة ) تعبيرات تزيينى و هنرى ساسانى و بيزانس در كنار يكديگر مشاهده مىشود . » . . . صنايع و هنر ايران قبل از اسلام از آثار و ساختههاى دورهء اشكانى و ساسانى كه در موزهها وجود دارد نمايان است . اشكانيان از ( 248 ق . م تا 226 ميلادى ) بر ايران و عراق و قسمتى از سوريه حكومت كردند و اسلوب هنرى كه در عهد آنان رواج داشت ، تركيبى از اسلوب يونانى و شرقى است ، يكى از عاليترين نمونهء هنر سنگتراشى عهد اشكانى كه در موزهء « مترو - پوليتن » موجود است ، قطعهاى از سردر سنگى است كه از قلعهء قصر الحضر در صحراى عراق به دست آمده و احتمال دارد تاريخ آن قرن دوم ميلادى باشد . اگرچه اين سنگ سردر ، از نمونههاى رومى اقتباس شد ولى تأثير اسلوب شرقى در نقوش آن كاملا هويدا است . . . در گذشته دانشمندان و محققان از تأثير صنايع ساسانى در تكوين اسلوب صنايع اسلامى آگاهى نداشتند ، ليكن اهميت واقعى آن اخيرا به ثبوت رسيده است و اين امر مرهون حفريات و اكتشافاتى است كه در مراكز هنر ساسانى مانند مداين نزديك بغداد و كيش در عراق و دامغان در ايران بهعمل آمده است و اينك آثار عمدهاى بهخصوص از حجارى و گچبرى آن زمان در دست است كه سرمشق صنايع تزئينى دورهء اوليهء اسلامى بهشمار مىآيد . » « 1 »
حجارى و گچبرى
از آثارى كه در قصور و منازل و مساجد سوريه و عراق و ايران و مصر باقيمانده ، مىتوان به حجارى و آثار هنرى عصر اموى و عباسى پى برد . سرستونها و محرابهايى كه از آن عهد باقيست ، معرف مهارت هنرمندان دورهء اوليهء اسلامى است . حجارى و گچبرى و چوببرى اسلوب اموى در نيمهء دوم قرن هشتم ميلادى در زمان حكومت خلفاى عباسى نيز ادامه يافت ، در طرحهاى تزئينى ، اشكال حيوان ، طيور يا انسان ديده مىشود ، كه با اشكال ساقههاى مو پيچيده زينت شده است ، گاو در سرستونها طرح برگ نخلى قرار دارد ، كه با اشكال مختلف تراشيده مىشود .
صنعتگران مسلمان با استفاده از نمونههاى ساسانى عناصر تزئينى جديدى به وجود مىآوردند ؛ گاه در تزئينات اشكال گل و گلدان و طرحهاى هندى و برگهاى مدور و انواع مختلف اشكال برگ خرما ديده مىشود . اكتشافات موزهء « متروپوليتن » از نيشابور شواهد مهمى از هنر گچبرى قرن نهم و دهم به دست مىدهد . دكتر ديماند معتقد است كه گچبرى نيشابور از لحاظ اسلوب با گچبريهاى سامره و نائين ارتباط دارد . . . پركارى و مسابقه در تزئينات سطوح كه در نائين مرسوم بود ، در نيشابور تكميل شده است .
هامش
( 1 ) - ديماند ، راهنماى صنايع اسلامى ، ترجمهء فريار ، از ص 27 به بعد . ( به اختصار )