امرا ، صاحبمنصبان ، اشراف مغول بود و يكى از مهمترين ادارات در سيستم سازمان دولت شمرده مىشد .
پس از آنكه مغولها اسلام آوردند ، يارغو به تدريج وظايف اوليه خود را از دست داده و با حفظ شكل سابق ، تا حدى زير نفوذ قوانين شريعت قرار گرفت و مانند « قضاء » خود ديوانى داشت . . . و ديوان يارغو به تدريج از دايره استعمال خارج گرديد ، در عهد صفويان تا جايى كه بر ما معلوم است ديگر اين اصطلاحات ، استعمال نمىشدند و امور محاكمه ، در ولايات اسلامى ، طبق قوانين شريعت انجام مىگرديد .
استعمال اصطلاح « ديوان مساس » توسط محمد نخجوانى بسيار شايان توجه است اين ديوان با صنايع ، فعاليت صنعتگران و توليدات صنعتى رابطه كامل داشته و براى رشد شهرها ، وضع بازرگانى و سازمانهاى حرفهاى مهم بوده است ، فكر مىكنيم كه منظور از ديوان مساس سازمانى بوده ، كه صنعتگران رشتههاى گوناگون را متحد مىساخت و ضمنا مانند ديوانهاى ديگر ، در اين ديوان دفاتر مربوط به ديوان مساس حفظ مىشد - احتمال دارد كه در اين دوره كارگاههاى صنعتى ( كارخانه ) متعلق به دولت وجود داشته كه در آنها عدهء زيادى صنعتگر ، كار مىكردند ، آنها مشغول توليد مصنوعات گوناگون ، از جمله اسلحه براى دولت بودند اين صنعتگران در اختيار « ديوان مساس » قرار داشتند و دستمزد دريافت مىكردند كه از ميزان آن اطلاعى در دست نداريم ، محتملا اين كارگاههاى صنعتى ، متعلق به دولت بوده و در آن عده زيادى كارگر كار مىكردند ، بطورى كه از نوشتههاى محمد نخجوانى پيداست ، براى پرداخت دستمزد صنعتگران از ولايات وجوهات مىگرفتند . و اين مبلغ به « ديوان مساس » تحويل مىشد .
كليهء اين ديوانها ، بجز ديوانهاى شخصى سلطان ، تابع وزير اعظم ، صاحب ديوان بودند ، در هر ديوان خزانهاى با عدهاى كارمند و دفاتر ثبت وجود داشت . . . بعد از ابو سعيد استعمال اصطلاح ديوان ، توسعه يافت و تقريبا كليهء ادارات و سازمانهاى واقع در تركيب دولت را « ديوان » مىخواندند . از نوشتهء محمد نخجوانى آشكار مىگردد كه بجز ديوانهاى سابق الذكر ، هرشهر براى خود ديوانى داشت و منشىها تمام مسايل مربوط به فعاليت و وظايف هرديوان را جداگانه ثبت مىنمودند . فهرستها و دفاتر اراضى دولتى كه وصول خراجات و مالياتهاى ولايات و اسناد مهم ديگر را ثبت مىكردند در آنجا قرار داشتند . . . گاه شغل دفتردارى از پدر به پسر مىرسيد - اين دفاتر در اختيار كارمندى قرار داشت كه « دفتردار » خوانده مىشد ، كارمندى كه متصدى ثبت اسناد و وصولات و مخارج ديوان بود در كليهء منابع ادارهء مغول بنام « بتكچى » مشهور است ، الغ بتكچى يعنى بتكچى كل وظيفه نظارت بر تمام ديوانها ، از جمله وصول و مخارج را به عهده داشت ، در ميان ديوانهايى كه قيد كرديم ، ديوان بزرگ مقام اصل را دارد ، كه بسيارى از ديوانهاى نامبرده شده تابع آن بودند و مالياتها و خراجهايى كه از اهالى وصول مىگرديد به اين ديوان تحويل داده مىشد ، در اين ديوان تمام زمينهاى دولت به ثبت مىرسيد كه تعداد آنها در عهد مغول تا غازان خان رقم بزرگى را تشكيل مىداد ، بعلاوه درآمدها ، هزينهها و به طور كلى تمام
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1411
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٤١١