به كار بردن اصطلاح « ديوان عمارت » توسط وصاف با انجام امور ساختمانى مربوط است ، كه در سلطنت غازان خان توسعه زيادى يافت ، ساختمان تعداد زيادى تأسيسات تازه ، از جمله شبكهء آبيارى ، و راههاى كاروانرو ، ابواب البر ، مدرسه ، حمام ، كاروانسرا ، ديوارهاى قلعه ، خانگاه ، رباط و بناهاى ديگر ، و نيز ابزار كمك به امور كشاورزى و تأمين حوايج ملاكين و كشاورزان با ابزار كار ، بذر و حيوانات باركش و غيره ، از قرار معلوم توسط « ديوان عمارت » انجام مىگرفت .
علاوه بر اين ديوان ، همانطور كه در بالا ذكر شد ديوان عمارت خاصه نيز وجود داشت كه كار آن ، انجام امور ساختمانى مربوط به شخص سلطان بود .
بطورى كه از متن رشيد الدين برمىآيد اراضى باير ديوان و اينجو براى كشت به كشاورزان واگذار مىگرديد و آنها حق داشتند اين اراضى را چون ملك خصوصى خود بفروشند و ببخشند و يا به ميراث بگذارند .
در مورد « ديوان بايرات » آشنايى نزديك با اسناد ، تا حدى اجازه مىدهد احتمال دهيم كه ميزان اراضى باير در نتيجهء جنگهاى فئودالى به حدى زياد شده بود كه بعدا لزوم تشكيل اين ديوان ويژه ، يعنى « ديوان بايرات » احساس گرديد .
« ديوان مظالم » محل رسيدگى به شكايتها ، نيازها و مسايل ديگرى بود كه احتياج به بررسى دقيق داشت . اين ديوان ، با حضور مشايخ ، اربابها ، صاحبمنصبان ، معتمدين ، متشخصين و شخصيتهاى ديگر كه محمد نخجوانى فهرست آنها را مىآورد ، هرهفته يك بار مسايل مورد اختلاف و نيز اخذ مالياتهاى غيرقانونى ، و خوددارى از پرداخت خراج ، بموقع خود ، و تصرف اموال منقول و غيرمنقول اهالى ، و امور ديگر مورد رسيدگى قرار مىگرفت ، آرزوى محمد نخجوانى طبق روحيهء معمولى او مبنى بر اينكه هنگام رسيدگى به امور ، بايد راهحل عادلانهاى را يافت ، و از فشار و بيدادگرى ، بىقانونى ، سوءاستفاده غصب اموال غير و . . . خوددارى كرد ، جالب توجه است ، وجود ديوان مظالم نشان مىدهد كه درجهء استثمار و بيدادگرى به اندازهاى زياد بود كه احتياج به تشكيل ديوان مزبور پيش آمده است . . . براى تشخيص وظايف اين ديوان قسمتى از فرمان غازان خان را در پيرامون اين موضوع نقل مىكنيم : « . . . ديگر دعوى كه ميان دو مغول باشد يا ميان يك مغول و يك مسلمان و ديگر قضايا كى قطع و فصل آنها مشكل باشد ، فرموديم تا در هرماهى دو روز شحانى ، ملوك و بيتكچيان ؟ و قضاة و علويان و دانشمندان در مسجد جامع به ديوان المطالعه ( المظالم ) جمع شوند و دعاوى به جمعيت بشنوند و به كنه آن رسيده به موجب حكم شريعت به فيصل رسانند و مكتوب نويسند و سجل كرده خطهاى خود به گواهى بنويسند تا بعد از آن هيچ آفريده را مجال طعن نباشد و ابطال نتواند كرد . . . »
. . . طبق فرمان غازان خان تجمع اشخاص براى رسيدگى ماهى دوبار انجام مىگرفت در صورتى كه محمد نخجوانى در هفته يك بار مىنويسد ، اين موضوع نشان مىدهد موارد شكايات و اختلاف در دوران نخجوانى بمراتب زيادتر از دوران رشيد الدين بوده است .
در مورد ، ديوان يارغو ، كه محمد نخجوانى قيد كرده ، مىتوان گفت كه يارغو ، ابتدا هنگام تسلط مغول ، رسيدگى دادگاهى به امور اعضاى خاندان سلطنت ، سركردههاى قبايل كوچنشين ،
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1410
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٤١٠