مىنويسد كه عوايد استانداران خيلى بيش از اينهاست . فى المثل والى خراسان از كليهء مستمريها و وظايف و انعامات جنسى ، حدود بيست درصد و از محل جرايم دادگسترى نيز ، مبلغى به جيب مىزند . علاوه بر اين ، از فروش حكومتهاى كوچك و بخشداريها مبلغ كلانى بدست مىآورد . و گاه با ايجاد اختلافات و شكايات ساختگى ، مأمورينى به محلهاى مختلف مىفرستادند و پولهايى از مأمورين ستمگر محلى به دست مىآوردند . . . « در آن زمان بودجهء مملكت به وسيلهء مستوفيان و محررين آنها تحت نظر وزير دفتر تنظيم مىشد و هراستان و شهرستان دفترى داشت كه حاوى انواع درآمد و هزينهها بود و اين دفتر را در مركز ، مستوفيان نگهدارى نموده و با دفترهاى ولايات تطبيق مىكردند . و اغلب اتفاق مىافتاد كه يك مستوفى ، دفتر چندين شهرستان را تنظيم مىكرد يا زير نظر داشت . » « 1 »
بودجهء ايران در سال 1268 :
« اينك ارقام ريز بودجهء ايران را به سال 1268 ، از يادداشتهاى وزيرمختار انگليس مىآوريم :
1 ) درآمد نقدى : شامل ماليات و گمرك و خالصه و غيره 000 ، 677 ، 2 تومان ،
2 ) ماليات جنسى : غله 237 ، 245 خروار ، قيمت متوسط خروارى دو تومان ، برنج 4478 خروار قيمت متوسط خروارى دو تومان ، كاه 891 ، 10 خروار قيمت متوسط خروارى سه تومان ، مجموع بهاى ماليات جنسى به پول نقد 000 ، 500 تومان مىشود . يعنى تقريبا يك ششم مجموع درآمد دولت .
ارقام درآمد خالص نقدى ايالات كه پس از كسر مخارج ايالتى به خزانه پرداخت گرديده است :
خراسان 000 ، 227 آذربايجان 000 ، 620
استرآباد 000 ، 23 مازندران 000 ، 102
گيلان 000 ، 238 كرمان 000 ، 101
اصفهان 000 ، 332 همدان 000 ، 65
كرمانشاه 000 ، 79 فارس 000 ، 403
لرستان و خوزستان 000 ، 32 يزد 000 ، 73
تهران و حومه شامل قزوين و غيره 132000 ،
عراق مركزى ( شامل كاشان قم ، گلپايگان و غيره ) 312000 ،
جمع 000 ، 991 ، 2 تومان
ارقام خرج
مخارج عمومى به اضافه هداياى ساختمانها ، پست و غيره 521 ، 335
هامش
( 1 ) . مجيد يكتايى ، تاريخ دارايى ايران ، تهران ، 1335 ، ص 25 به بعد .