است ، شخص وزير ماليه يا رئيس كل ادارهء ماليات را براى صرف يك فنجان چاى به منزلش دعوت مىكند و يواشكى يك عدد اسكناس صدتومانى و يا يك پاكت سربسته بغل نعلبكى جا مىدهد و آنوقت است كه مشكل بهخودىخود حل مىگردد و با اين تدبير دولت هم تا حدى به حق خود مىرسد . بخصوص كه چون ايرانيان مردمان دنياديده و باتجربهاند . . . قواعد و اصول جاريه را رعايت مىكنند . . . تا نه سيخ بسوزد ، نه كباب . . . » « 1 »
در عهد قاجاريه گاه بازماندگان رجال ، مورد محبت قرار مىگرفتند و برحسب دستور شاه مقررى ثابتى در حق آنها مقرر مىشد . چنانكه در فرمان جمادى الثانيه 1287 ناصر الدين شاه دستور مىدهد مبلغ يكصد تومان به صيغه مواجب ، در جزو مقررى عيال مرحوم حاجى محمد ولى ميرزا ( پسر چهارم فتحعلى شاه ) يعنى در حق زوجهء او صغرى خانم برقرار شود . . . كه صرف گذران خود نمايند ، در زمان مظفر الدين شاه نيز اين قبيل فرمانها صادر و طبق معمول مستوفى و محاسب اصفهان مأمور پرداخت مىشده است .
مستوفى اصفهان مىنويسد : « مبلغ سى و سه تومان كسرى مقررى كيميا خانم جزو مقررى اولاد مرحوم حاجى محمد ولى ميرزا به خرج دستور العمل پارسئيل اصفهان نوشته شده . به موجب اين فرمان مبارك بعد از وضع ثلث ، در حق محمد ولى خان ، همشيرهزادهء مشار اليها در دستور العمل توشقانئيل آنجا مسطور خواهد شد تا واضح باشد . » « 2 »
در بين اسناد مالى منطقهء اصفهان به صورت جمع و خرج اودئيل سال 1294 قمرى ابواب جمعى آقا ميرزا على مستوفى صاحب جمع خزانه مباركه اصفهان برمىخوريم كه به مهر ظل السلطان و صاحب جمع خزانه ممهور گرديده است . در اين دفتر مواجب كارمندان ديوانى يكى بعد از ديگرى با خط بسيار زيبا به سياق نوشته شده و جمع كل حساب هرصفحه در قسمت بالاى صفحهء بعد نقل گرديده است .
در گزارشهاى سياسى كنت دوگوبينو مورخهء 20 مه 1857 چنين مىخوانيم : « از بيست
هامش
( 1 ) . محمد على جمالزاده ، خلقيات ما ، ايرانيان ، تهران ، 1345 ، ص 123 .
( 2 ) . سرهنگ قائممقامى ، مجلهء بررسيهاى تاريخى ، پيشين ، سال 8 ، ش 1 ، ص 298 .