ماليات خانهها و كاروانسراها و آسياها و غيره به حساب نيامده است .
ماليات مأخوذ از كالاهايى كه در بازارها به معرض خريد و فروش گذاشته مىشود و نيز ماليات كارخانهها 000 ، 400 .
كليهء درآمد شهر و ايالت اصفهان 000 ، 700 ، حق الضرب سكه به حساب نيامده است ، هدايايى كه اتباع ايران براى جلبتوجه شاه مىدادند و ساير عوايد پيشبينى نشده 000 ، 600 تومان .
جمع كل : 000 ، 900 ، 2
رؤساى ايلات و عشاير ، سابقا قسمت اعظم ماليات خود را به صورت اسب ، اغنام و احشام ، نمد ، قالى و اشياء ديگر مىپرداختند . در سنوات اخير پادشاه امر كرده است كه لااقل يك خمس ماليات عشاير بايد به صورت نقدى پرداخت شود .
ژوبر عوايد سالانهء ايران را به 60 تا 70 ميليون فرانك تخمين زده است و به نظر او شاه با اين عوايد بايد قشون ، و مخارج خانه ، هدايا و انعام نوكران صديق خود را تأمين كند . سپس ژوبر مىنويسد تأمين هزينهء مدارس ، مساجد ، قنوات ، استحكامات ، پلها و غيره بر عهدهء مردم ايالات و ولايات است . به همين جهت اينگونه تأسيسات غالبا بىترتيب ، نامنظم و خراب است . حكام جز اندوختن مال ، انديشهء ديگرى ندارند . قسمتى از اين پولها را براى خود ذخيره مىكنند و سهمى را براى راضى نگاهداشتن بندگان و رجال دربارى و غلامان شاهى و حاملين فرامين سلطنتى تخصيص مىدهند . بيش از نصف وجوهى كه به خزانهء شاهى وارد مىشود ، براى مخارج ضرورى پرداخت مىشود و بقيه به شمش ، جواهرات و اشياء سبكوزن و سنگين قيمت تبديل مىگردد تا عند اللزوم حمل آنها مقدور باشد . . . اين پولها را مىتوان در راههايى صرف كرد كه هم براى مملكت و هم براى شاه مفيدتر باشد . ولى در كشورهاى استبدادى ، منفعت عامه به چيزى انگاشته نمىشود و كلمات مصالح سياسى ، حسن اداره ، مملكتدارى ، حفظ نظم و پيشگيرى از حوادث و بيماريها ، الفاظى بىمعنى و بىسابقه است . . . مردم ايران دايما در معرض بيدادگرى و رشوهخوارى و شدت عمل و تجاوزات مأمورين دولتى مىباشند كه معلول زراندوزى فتحعلى شاه است . « 1 »
در دورهء قاجاريه مانند عهد صفويه ، بدون اينكه نظم و حسابى در كار باشد ، گاه بعضى از صنوف و پيشهوران از پرداخت عوارض معاف مىشدند .
« در آخر بازار رنگرزان در مجاورت حمام شاهزادهها و مدرسهء شاهزادهها بالاى سقاخانهاى كه چندان در مرئى و منظر نيست ، لوحى سنگى . . . داير به معافيت صنف صباغ از بعضى عوارض ديوانى به خط نستعليق حجارى شده است .
« اما بعد چون در عهد دولت . . . فتحعلى شاه قاجار . . . حكومت و اختيار ديار اصفهان و
هامش
( 1 ) . مسافرت به ارمنستان و ايران ، ترجمهء مصاحب ، ص 309 به بعد ( به اختصار ) .