زير بار فشار تزار روس رفتند و پاى فرماندهان روس را به ايران باز كردند . البته در دورهء سپهسالار قزاقها هيچ تأثيرى در امور سياسى نداشتند ، ولى در دورههاى بعد قزاقها به صورت يك عامل ارتجاعى عليه نهضتهاى مترقى درآمدند . »
سپهسالار به مؤسسات نظامى سركشى مىكرد ، سان قشون مىديد و در رزمآرايى ( مانور جنگى ) حاضر مىگشت . شرح آن را در روزنامهها و گزارشهاى رسمى مىخوانيم ، قرار گذاشت تمام حقوق سربازها به سهولت برسد . به سرباز غذاى پخته دادن هم از كارهاى آن زمان است به گفتهء حسنعلى خان گروسى « نان خشك عساكر ما كه سه ماه به سه ماه نمىرسيد ، به سوپ و خورش يوميه مبدل گشت . شاه و وزير به آشپزخانهء سربازان رفتند و از غذاى آنان خوردند ، آن تدابير ظاهرا در كردار سپاهيان تأثير كرد . حالا به درست رفتارى شناخته شدند ، نمونهاش را در اردوكشى نظامى ديديم كه ريشسفيدان دهات ، حضور سپهسالار گواهى دادند . تندى و اجحاف و خسارتى از سرباز به زراعت تابستان آنها نرسيده و آزارى از سرباز نديدهاند . « شاه هم اعتراف كرد » نظم اردو . . . انصافا جاى كمال تعريف و تمجيد را دارد زحمات شما و دقت شما اسباب اين گونه نظامات شده است . »
« . . . پيش از صدارت شما ، پنجاه نفر را نمىتوانستند اينطور اداره كنند ، انشاء اللّه اردوهاى بزرگ به اهتمام شما با همين نظم به سفرهاى بعد خواهند رفت و خدمات عمده خواهند نمود . » « 1 » سپهسالار در جريان اجراى برنامههاى خود در ارتش ، با كارشكنيها و مداخلات وزير دارايى ( مستوفى الممالك ) مواجه گرديد . پس از گفتوشنود بسيار ، سرانجام شاه با پيشنهاد سپهسالار روى موافق نشان داد . خزانهء نظام و بودجهء ارتش مجزا و مستقل گرديد و ارتش از كارشكنيها و سوء استفادههاى مستوفى الممالك رهايى يافت و تنها حق داشت به اسناد خرج نظارت و رسيدگى نمايد . »
وضع سپاه :
واتسن مىنويسد : « نيروى نظامى ايران اسما شامل صد هزار تن پيادهنظام و سوارنظام و توپخانه است . قسمت عمدهء اين عده ، پيادهنظام و سوارنظام ، تا حدى نامرتب است و به طور كلى فقط براى خدمات داخلى و تحت سرپرستى رؤساى مناطق مىباشند . گارد سلطنتى مشتمل بر دو دستهء سوارنظام مرتب است و هركدام در حدود هشت هزار تناند . يكى از اين دو دسته سوار ، غلامان شاهند كه مىگويند در جامعه وضع آبرومندى دارند . . . لشكر كوچكى در كردستان زرهپوش و اسلحهء سنگين دارند و پنج هزار افراد توپخانه در قشون ايران هست و اين قسمت از واحد نظامى روىهمرفته سازمان بدى ندارد و همين نيروى توپخانه است كه در زدوخورد ايرانيها با قبيلههاى تركمن مزيتى براى ارتش ايران فراهم مىسازند . در سازمان ارتش ايران تداركات وافى نظامى وجود ندارد و تمام باروبنه را قاطرها حمل مىكنند . دستههاى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 436 .