كشف راه دريايى هند
« در سال 891 هجرى مطابق با 1486 ميلادى ، يعنى پنجاه و سه سال بعد از فتح قسطنطنيه به دست سلطان محمد عثمانى و پانزده سال پيش از تشكيل سلسلهء صفويه در ايران ، يكى از ملاحان پرتغالى به اسم بارتلمو دودياز « 1 » خود را به دماغهء جنوب افريقا رساند و از آنجا قدم در اقيانوس هند نهاد . ولى به رسيدن به سواحل هندوستان و آسيا كه مقصد عمده او بود توفيق نيافت .
در سال 904 ه ( 1498 م . ) يعنى دو سال قبل از تشكيل دولت صفوى ، ملاح پرتغالى ديگرى به نام واسكودوگاما ، انديشهء او را به عمل رسانيد . يعنى از طريق جنوب افريقا و اقيانوس هند ، به ساحل غربى هندوستان رسيد و پاى پرتغاليها را به آبهاى جنوب آسيا باز كرد .
واسكودوگاما ابتدا از بندر ليسبون ( لشبونه ) پايتخت پرتغال در سال 1497 ميلادى ( 903 ه ) به دماغهء جنوبى افريقا آمد و قصدش اين بود كه از آنجا متوجه جهت شمال شود و خود را به سواحل افريقاى شرقى برساند . سواحل افريقاى شرقى ، مخصوصا قسمت زنگبار ، از خيلى قديم تحت استيلاى اقتصادى و معنوى تجار مسلمان و از ضمايم امارت عمان و مسقط محسوب بود و جمع كثيرى از دريانوردان عرب و ايرانى در آنجا اقامت داشتند ؛ مخصوصا غالب امور تجارتى آنجا به دست ايرانيان مىگشت و ايرانيان مهاجر از مردم فارس و كرمان و جزاير خليج ، از خيلى پيش در آنجا رحل اقامت افكنده بودند و نام زنگبار به معنى ساحل زنگىنشين كه فارسى خالص است و هنوز نيز باقى است ، نشانهاى از اين دورهء استيلاى اقتصادى و معنوى ايرانيان بر آن قسمت است . واسكودوگاما ، در ساحل افريقاى شرقى يعنى در بندر ملنده ، با بحرپيمايان مسلمان داخل در ارتباط شد و چون او و همراهانش به هيچوجه راههاى بحرى شرق را نمىشناختند ، از ايشان خواست تا يكى از ناخدايان و معلمين مسلمان ، هادى او به هندوستان شود . . . واسكودوگاما به هدايت شهاب الدين ( كه زيردست ناخدايان خليجفارس تربيت شده بود ) در تاريخ 904 هجرى به بندر كاليكوت از بنادر غربى هندوستان رسيد . . . با اين كشف عظيم ، كليد مملكت پرثروت هندوستان از راه دريا به دست اروپاييان افتاد . . . كشف راه بحرى هندوستان به اروپا ، ضربهء بزرگى بود به تجارت خليجفارس و جزاير و سواحل آن . چه بازرگانان و دريانوردان مسلمان اين حدود به علت استقرار پرتغاليها در دو طرف راههاى بحرى قديم اقيانوس هند ، يعنى هندوستان و جزاير و سواحل افريقاى شرقى ، ديگر نمىتوانستند آزادانه به تجارت بروند . و چون پرتغاليها نيز مردم بىرحم و منفعتپرستى بودند و در ضبط و مصادرهء كشتيهاى غير پرتغالى ، از دزدان دريايى پايى كم نداشتند ، ديگر كسى جرأت اينكه خود را در مقابل ايشان به خطر بيندازد ، نداشت . . . بعد از رسيدن واسكودوگاما به هند ، پرتغاليها به تدريج دست به تصرف بنادر اطراف كاليكوت دراز كردند ، و چند سالى طول نكشيد كه براى پادشاه خود
هامش
( 1 ) .Bartholemeu de Diaz