مىساخته و كارگران آنجا ، آن اندازه ماهر بودند كه در كار خود ريزهكارى زرگران را معمول مىداشتند . و مقصود از اين اشاره به احتمال قوى محصولات مسى مشهور اصفهان است ، يعنى ظروف كندهكارىشده مانند سينى و غيره .
مركز اسلحهسازى در ايران : ( قورخانه ) يا به قول كمپفر ( در صفحه 168 ) جباخانه در قلعهاى قديمى در اصفهان قرار داشت . يك كارخانهء اسلحهسازى نيز در ايروان براى مقابله با عثمانيها ايجاد كرده بودند .
قيچاچى خانه : يا خياطخانه در دستگاه بيوتات ، اختصاص به تهيه ملبوس شاه و اهل حرم داشت علاوه بر اين ، خلعتهاى گرانبهاى امرا كه تنپوش شاه بود و به امرا داده مىشد ، و يك قيچاچى خانهء ايرانى نيز داير بود كه خلعتهاى كمبهاترى تهيه مىكرد و سه گونه محصول داشت كه عبارت بودند از بالاپوش و قبا و تاج ، نيمتاج ، انواع مختلف سرپوشها يا كلاههاى زمان صفوى قابل مطالعهء مخصوص است . تاج و هاج كه در فصل 35 آمده است ، شايد همان تاجى است كه سانسون بر سر مهماندار ديده بود و آن را چنين توصيف مىكند : « عرقچين بزرگى پوشيده از قلابدوزى و زربفت و داراى نوكى بلند ، و در اطراف آن چندين دالبر قرار دارد كه قسمت پايين آن به مليلههاى زرين احاطه شده است و قسمت فوقانى آن پر است از پر كلنگ . » سانسون اضافه مىكند كه اين كلاه وقف دوازده امام است كه در مواقع رسمى قزلباشها و خوانين بر سر مىگذاشتند و مأموران رسمى تات ( - غير ترك ) حق بر سرگذاشتن آن را نداشتند .
بدون ترديد در مورد وظايف فراشباشى و صاحب جمع مشعلخانه ابهامى وجود دارد .
ظاهرا مدتها تصدى اين دو شغل با يك نفر بوده ، ولى بعد از فراشباشى خراسان يعنى كسانى كه فرش پهن مىكردند و چادر مىافراشتند ، خادمين و پيشخدمتان قصر شاهى بودند . فراشخانه داراى داروغهاى كه گويا تصدى امور كارگزينى و استخدامى را داشته ، سرايداران با فراشان متفاوت بودند و اينان را براى تصدى امور كارگزينى سنگين در قصر مورد استفاده قرار مىدادند .
توشمالباشى يا خوانسالار عالى شاه ، در حقيقت ناظر و بازرس مطبخ شاه بود و كليهء امور آشپزخانه را تحت نظر داشت . اين شخص موقعى كه شاه در مصاحبت بانوان حرم به سر مىبرد ، ظروف محتوى غذا را تا در حرم بدرقه مىكرد و در مجالس رسمى وى غذاها را مىچشيد ، و در تمام مدت صرف غذا ، توشمالباشى ايستاده مىماند . اين شخص با استفاده از عقيدهء مردم ، از خوراكى كه شاه بدان دست زده بود استفادهء فراوان مىكرد . ( به اين معنى كه مردم براى غذايى كه دست شاه به آن خورده بود ارزش بسيار قايل بودند و آن را به قيمتى گران مىخريدند و مىخوردند . ) توشمالباشى در بيوتاتى كه مواد غذايى تهيه مىكردند ، يعنى در ميوهخانه و غانات و بيوتات ديگرى نظير هويجخانه ، چوركخانه ( نانوايى ) و حلواجى ( شيرينىپز خانه ) و يقورت ( لبنيات و ماست ) و ترشىخانه و غيره اعمال نفوذ و نظارت مىكرده است . مواد اوليهء مورد مصرف اين بيوتات على العموم توسط حكام ، با ارسال بارخانه
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 244
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٢٤٤