اسلامى به دستباف و دستساز ايرانيان احتياج داشتند و كالاى مهم عالم اسلام در آن روزگار ، مصنوعات ايران بود پيشهوران و صاحبان حرف و صنايع در ايران بسيار ثروتمند و متنفذ شده بودند ، و جمعيتهاى صنفى كه تشكيل داده بودند بسيار توانا بود ، و دولت چاره نداشت كه از ايشان حساب ببرد ، به همين جهت رؤساى اصناف بسيار مقتدر بودند . از زمان سامانيان ، در ميان برزگران و كشاورزان و پيشهوران ايران ، سازمان نيرومندى بود كه ايرانيان به ايشان « جوانمردان » و تازيان « فتيان » و سازمانشان را « فتوت » مىگفتند و وابسته به مسلك تصوف بود .
تصوف مخصوص خواص و روشنفكران ، و فتوت خاص عوام بود . به همينجهت ، بزرگان تصوف ، در ضمن پيشروان فتوت و جوانمردى هم بودهاند .
در مشرق ايران ، جوانمردان مخصوصا در شهر بلخ و مرو و سيستان و روستاهاى اطراف آن نفوذ و قدرت زياد داشتند ، و ابو مسلم خراسانى كه بزرگترين پيشواى جوانمردان بود به پشتيبانى ايشان ، توانست آن انقلاب عظيم را فراهم كند و خاندان اميه را براندازد و خاندان عباسى را برسر كار بياورد . همين نفوذ فوق العادهء پيشهوران بود كه بعدها چندبار در ايران يك قسم ديكتاتورى پيشهوران تشكيل شد ، و رويگران سيستان به نام « صفاريان » در 296 و ماهيگيران طبرستان به نام « آل بويه » در 320 ، و سپس قصابان سبزوار به نام « سربداران » در 737 ، و صوفيان طريقهء صفوى ، مريدان شيخ صفى الدين اردبيلى ، در 907 به نام « صفويه » به سلطنت رسيدند . « 1 »
چنان كه ضمن بحث در پيرامون وضع اقتصادى ايران در دوران بعد از اسلام خواهيم ديد ، پس از سپرى شدن دوران جنگ و خونريزى ، و استقرار حكومت اعراب در مناطق متصرفى ، بار ديگر از بركت امنيت نسبى ، فعاليتهاى اقتصادى در زمينههاى مختلف آغاز شد . و طبقهء كارگران و پيشهوران در كارگاهها و دكههاى خود مشغول كار شدند .
استخراج معادن مختلف مخصوصا در بين النهرين و خراسان به رواج و رشد صنايع فلزى كمك كرد و امنيت صدسالهاى كه در سايهء استقرار حكومت سامانيان پديد آمد ، سبب گرديد كه صنايع دستى ، مخصوصا پارچههاى نخى و ابريشمى ، بيشازپيش توليد شود . از صورت كالاهاى تجارتى پيداست كه عدهاى در داخل شهرها به شغل آهنگرى ، مسگرى ، چراغسازى ، كفاشى ، زرگرى ، بزازى ، صرافى ، اسلحهسازى ، قفلسازى ، كلاهدوزى ، قالى و گليمفروشى ، دباغى ، قيچى ، شانه و سوزنسازى ، عبابافى ، تهيهء ظروف برنزى و نقرهاى ، شيشهسازى ، تهيهء گاو - آهن ، چرمفروشى ، ركاب و دهنهء اسبسازى ، بردهفروشى ، عطرفروشى ، حصيربافى و كتابفروشى و جز اينها اشتغال داشتند . به اينترتيب ، مىتوان گفت پيشهوران در دوران حكومت سامانيان ، غزنويان ، سلجوقيان ، و خوارزمشاهيان طبقهء مؤثر و فعالى در محيط اجتماعى ايران بودند ، و بعد از كشاورزان ، بار سنگين ماليات بر دوش آنان تحميل مىشد . به همين مناسبت ، قوم خونخوار
هامش
( 1 ) . تاريخ خاندان طاهرى ، پيشين ، ص 25 - 324 .