بازار ، در هر پيشه كه باشى ، زودكار و ستودهكار باش تا خريدار بسيار باشد ؛ و كار به از آن كنى كه همنشينان تو كنند ؛ و به كممايه سود قناعت كن تا به يكبار ، ده يازده كنى ( يعنى از ده جزء يك جزء سودبرى ) . . . پس خريدار ، مگريزان به مكاس ( يعنى چانهزدن ) و لجاج بسيار ، تا در پيشهورى مرزوقباشى و بيشتر مردم ستدوداد با تو كنند . تا چيزى همى فروشى ، با خريدار به جان و دوست و برادر و بارخداى سخنگوى ، و در تواضع كردن مقصر مباش ، كه به لطف و لطيفى از تو چيزى بخرند و به نحسى و ترشرويى و سفيهى ، مقصود بحاصل نشود . و چون چنين كنى بسيار خريدار باشى ، و ناچار محسود ديگر پيشهوران گردى ، و در بازار ، معروفتر و مشهورتر از جملهء پيشهوران باشى . اما راست گفتن عادت كن ، خاصه بر خريده و از بخل بپرهيز . . . با زنان و كودكان در معامله فزونى مجوى ، و از غريبان بيشى مخواه ، و با شرمگين ، بسيار مكاس مكن و مستحق را نيكودار . . . سنگ و ترازو راست دار . . . با همبازان خود خيانت مكن و صناعتى كه كنى از بهر كارشناس و ناكارشناس ، كار يكسان كن و متقى باش . اگر دستگاهت باشد قرض دادن به غنيمتدار و سوگند به دروغ مخور و نه به راست . و از رباخوردن دور باش و سخت معامله مباش و اگر به درويشى وامى دادى ، چون دانى كه بيطاقت است ، پيوسته تقاضا مباش ، نيكدل باش ، تا نيكبين باشى ، تا حق تعالى بر كسبوكار تو بركت بخشد . و هر پيشهور كه برين جمله باشد ، جوانمردتر از همهء جوانمردان باشد . و از جملهء پيشهوران ، هر قومى را در صناعتى كه باشد ، در جوانمردى طريق است . . . » « 1 »
امام محمد غزالى از مزاياى كسب حلال و ضرورت فعاليتهاى گوناگون اقتصادى سخن مىگويد . به نظر ابن مرد متشرع ، « . . . آدمى را به قوت و پوشش حاجت است و آن بىكسب آدمى ممكن نيست . بايد كه آداب كسب بشناسد . . . » و در فضيلت كسب مىگويد : « بدان كه خود را و عيال خود را از روى خلق بىنياز داشتن ، و كفايت ايشان از حلال ، كسب كردن ، از جملهء جهاد است در راه دين ، و از بسيارى عبادات فاضلتر است ، كه روزى رسول ( ص ) با اصحاب نشسته بود برنايى ( جوانى ) با قوت ، بامداد پگاه بر ايشان بگذشت و به دكان مىشد . صحابه گفتند : « دريغا اگر اين پگاه خاستن در راه دين بودى . » رسول ( ص ) گفت :
« چنين مگوييد كه اگر براى آن مىرود تا خود را از روى خلق بىنياز دارد . . . وى در راه خداى تعالى است . . . » رسول ( ص ) گفت : « بازرگانان راستگوى روز قيامت با صديقان و شهيدان برخيزند . » و گفت : « خداى تعالى مؤمن پيشهور را دوست دارد . » و گفت : « حلالترين چيزى ، كسب پيشهور است . . . » و رسول ( ص ) گفت : « هركه در سؤال بر خود گشاده كند ، خداى تعالى هفتاد در درويشى بر وى گشاده كند » و عيسى عليه السلام مردى را ديد ، گفت : « تو چه كار كنى ؟ » گفت : « عبادت كنم » . گفت : « قوت از كجا خورى ؟ » گفت : « مرا برادرى است كه وى قوت من راست دارد . » گفت : « پس برادرت از تو عابدتر است . » و عمر گويد ، رضى اللّه عنه ، كه : « دست از كسب مداريد و مگوييد خداى تعالى روزى دهد ، كه خداى تعالى از آسمان زروسيم نفرستد . » و لقمان فرزند خود را وصيت كرد و گفت : « دست از كسب باز مدار كه هركه درويش و حاجتمند شود به خلق ، دين وى تنگ شود ، و عقل وى ضعيف ، و مروت وى باطل شود و خلق به چشم حقارت
هامش
( 1 ) . منتخب قابوسنامه ، به تصحيح سعيد نفيسى ، ص 285 .