تقسيم آب
تقسيم آب زايندهرود ابتدا در زمان شاه طهماسب صورت گرفت و « ظاهرا در زمان شاه عباس ، براساس نظريات شيخ بهايى تكميل گرديد ( هرچند بايد گفت كه اين تقسيمها مبناى بسيار قديمتر دارد ) و اين عمل زير نظر « ريش - سفيدان و كدخدايان و ميراب و مباشرين و مادى سالاران و عملهء رودخانهء مباركه » صورت مى - گرفت . . . مطابق طومارى ، كه در دست است ، آب رودخانه به 33 سهم تقسيم مىشد ؛ بدين شرح :
اوشيان 4 سهم ، النجان 4 سهم ، جى و بزرود 6 سهم ، روددشت 6 سهم ، كركن 2 سهم ، ماربين 4 سهم ، كراج 3 سهم ، برلان 4 سهم . . . در طول 85 فرسنگ ، شعبات رودخانه 105 مادى از دو جانب رودخانه است ، و شعبات مادى را ، كه جوى و نهرى كوچك باشد ، « لت » مىگويند .
تقسيمبندى زايندهرود از قديم زمان شروع مىشود ، و مطمئنا مربوط است به پيش از اسلام ، و شايد از صدر تاريخ همچنان ادامه داشته تا در دورهء شاه طهماسب صفوى ، ثبت آن در دفتر آمد و به مهرشاه ممهور شد ، و بعدها با بصيرت شيخ بهايى ، تكامليافته و سالها برطبق دستور العمل موجود عمل مىشده ، اما بعد از صفويه ، كمكم تغييراتى يافته است . . . شاهعباس دوم در 1065 ( 1654 م . ) سدى بر زايندهرود بست ؛ چنان كه « بينده را گمانشدى كه زندهرود دريا در بغل داشت . » « 1 »
همين شاه عباس دوم ، در تعقيب طرح حفر تونل كوهرنگ ، بر اثر وعدههاى يك مهندس فرانسوى ، بهنام دوشنه « 2 » مىخواست با حفر سوراخهايى بوسيلهء باروت ، كوهبين دورود چرخ چاه در فارس كه با نيروى حيوانى مىگردد ( از آلبوم سفر شاردن )
را منفجر سازد كه البته موفق نشد . « هر ايالت ميراب مخصوصى داشت كه آب رودخانهها را تقسيم مىكرد و از بابت آن ، حقوقى دريافت مىداشت . » « 3 » . . . بهرهء مالك و كشاورز برحسب
هامش
( 1 ) . عباسنامه ، ص 193 ( به نقل از : باستانى پاريزى ، سياست و اقتصاد عصر صفوى ، ص 66 ) .
( 2 ) .Du Chenai( 3 ) . سياحتنامه شاردن ، ج 8 ، ص 240 ( به نقل از : سياست و اقتصاد عصر صفوى ، ص 67 ) .