ترياك
اكنون بذكر جنسى مىپردازم كه ساليان دراز رقم عمدهء درآمد خزانهء ايران بود و شايد رقم روزافزون عايدات باقى بماند و آن كاشت و صدور ترياك است . از روزگاران قديم خشخاش را در حوالى يزد براى مصرف محلى مىكاشتهاند و در ايران بهعنوان دارو به كار ميرفته است و سالخوردگان عادت داشتهاند شيرهء آن را مرتبا مصرف كنند ، ولى در سال 1853 نخستينبار ترياك از اقلام صادراتى منطقهء اصفهان ذكر گرديده هرچند كه تا شكست بازار ابريشم در سال 5 - 1864 خشخاش به مقدار محدود كاشته مىشده است .
دولت در به دو امر كشتوكار خشخاش را ممانعت مىنمود ، زيراكه بجاى در نظر گرفتن عايدى كلان آن نگران بودند كه موجب كاهش اراضى غله - خيز مىگرديد و اين موضوع نيز خطر گرانى نان و امكان بروز شورش و آشوب برعليه حاكم محلى يا هر قدرت ديگرى را فراهم مىساخت . اندكى بعد كار تجارت اين محصول دچار اختلال شد ، چون بعضى از بازرگانان بىفكر بقدرى مواد خارجى با شيرهء آن مخلوط كرده كه پايهء اين تجارت نوزاد سخت متزلزل شد و در سال 3 - 1882 خطر شكست كلى آن را پيشبينى مىكردند . خوشبختانه دولت در اين كار دخالتى عاقلانه نمود و با نظارت رسمى محصول آن ترقى بسيار كرد . از ارقام ذيل پيشرفت تجارت و صدور آن را از طريق خليجفارس و بندرهاى بوشهر و عباس مىتوان تشخيص داد :
سال 2 - 1871 / 870 صندوق به ارزش / 000 ، 696 روپيه
سال 7 - 1876 / 2570 صندوق به ارزش / 000 ، 313 ، 2 روپيه
سال 1 - 1880 / 7700 صندوق به ارزش / 000 ، 470 ، 8 روپيه
سال 90 - 1889 / 5190 صندوق به ارزش / 000 ، 950 ، 4 روپيه
نواحى عمدهء كاشت آن اصفهان ، شيراز ، تبريز ، خوانسار ، كرمان ، يزد خراسان « 1 » شوشتر ( كه مقدار محدودى از محصول آنجا از راه محمره به زنگبار حمل
هامش
( 1 ) - محصول خراسان در سال 1889 بارزش 000 ، 180 تومان يا 430 ، 51 ليره بود كه بالغ بر ارزش 000 ، 37 ليره از طريق هندوستان به چين و بقيه هم به اسلامبول صادر شد .