سر قليان جا و آتش زغال روى آن قرار مىدهند و دود از ميان آب به لب مىرسد ، قسمت عمدهاش در شيراز و كاشان و طبس بدست مىآيد و جنس نامرغوب آن در اصفهان ، قم ، نهاوند ، ورامين ، سمنان و شاهرود كاشته مىشود .
در كشتزار بنابر ارزش نوع آن منى 1 تا 3 قران خريدارى مىشود و بواسطهء مداخلهء دلالها در بازار تا بدست خريدار برسد قيمت آن هر من 3 تا 12 قران مىشود ، مقدار مصرف تنباكو فقط در ايران بنابر قول آقاى كتابچى مدير كل گمرك ايران 000 ، 000 ، 18 من يا تقريبا 230 ، 52 تن « 1 » بوده است .
اين محصول برگ ايرانى در كشورهاى آسيائى همجوار تقريبا به همين اندازه مطلوب است و صادراتش را 000 ، 500 ، 1 من تخمين كردهاند كه به بغداد و بيروت و قاهره و عربستان و هندوستان و افغانستان صادر مىشود . نوع ديگر و متفاوت آن شبيه محصولى است كه در تركيه تهيه مىكنند و در چين براى ( پيپ ) و سيگارت به كار ميرود و آن در كردستان و حوالى اروميه و كرانهء درياى خزر كاشته مىشود كه هرگاه در كشتوكار آن دقت كافى بنمايند در مقابل توتون عثمانى رقيب بزرگى خواهد شد .
سابقا بمناسبتى خاطرنشان كردم كه در پائيز 1890 شاه امتياز انحصارى ( رژى ) خريد و فروش و تهيهء توتون و تنباكوى داخلى را به مدت پنجاه سال اعطا كرده بود و شركتى بنام كمپانى دخانيات شاهنشاهى ايران با سرمايهء 000 ، 650 ليره براى اجراى مواد قرارداد تشكيل يافت ، ولى در اثر طغيان عمومى ، شاه در ژانويه 1892 اين امتياز را به كلى ملغى كرد . واقعه مزبور بر اثر ابراز خصومت همهء طبقات در ايران نسبت بدخالت فضولانهء غير در رسوم و عادات زندگانى روزانهء ايشان ايجاد شده بود و روحانيون با مهارت تمام آن را به صورت قيام تنباكوى ايران تا سرحد شورش درآوردند ، چنان كه درحالحاضر هم مسئلهء اعتدال در صرف مسكرات در انگلستان مايهء زحمت شده است .
هامش
( 1 ) - اين محاسبه بهنظر من عارى از اساس علمى است ، زيراكه بر اين فرض كه جمعيت ايران 10 مليون نفر است ( كه بهنظر من خالى از مبالغه نيست ) مبتنى است و حاكى است كه از هر پنج نفر مرد يا زن بدون رعايت سن يك تن هرساله نه من تنباكو مصرف دارد كه آن نيمى از محصول ايران مىشود .