شرحى اجمالى دربارهء سواحل شمالى
شرح مختصرى دربارهء وضع فعلى را مىتوان بنحو احسن با رعايت نظم و ترتيب جغرافيائى و با سير در گرداگرد خليج فراهم ساخت ، و در حين مرور به توصيف وضع طبيعى و حكومت و منافع هر ناحيه يا بندر پرداخت ، سپس اطلاعات گوناگون را درهم آميخت و در صورت امكان بهشكل يك مجموعهء موجز و كلى درآورد .
از سمت خليج عمان و اوقيانوس هند در طول جغرافيائى 57 و عرض 26 درجه ، از طريق تنگهء هرمز ( جزيرهاى به اين نام كه در چند ميلى قاره در ساحل شمالى واقع است ) به خليج وارد مىشوند ، ولى اين نقطه ابتداى خاك ايران نيست و آن در محلى بفاصلهء 300 ميلى شرقى آنجا آغاز مىشود ، در همانجائى كه بندر كوچك گواتر ناحيهء مرزى بين ايران و بلوچستان است .
از گواتر رشتهء ساحلى به سمت مغرب كشيده مىشود . ابتدا به تنگهء هرمز مىرسد و از آنجا باز امتداد يافته ، سرانجام در نقطهاى كه بالاتر از محمره در كنار شط العرب « 1 » است خاتمه مىيابد و تمام اين رشته و حدود انحصارا تحت نظارت و ادارهء مستقيم دولت ايران است و يا از جانب آن اداره مىشود . سكنهء اين خطهء ساحلى ، ايرانى يا مخلوطى از ايرانى و عرباند يعنى افرادى كه يا ديرزمانى تابع حكومت ايران بوده و تابعيت آن را كسب كردهاند ، و يا در اثر وصلت جزو ايشان شدهاند . اين عدهء آخرى در بنادر و دهات ساحلى اكثريت دارند ، ولى بطورى كه شرحش خواهد آمد ، بواسطهء نقار و جدالى كه بين خود داشتهاند نتوانستهاند در مقابل ابراز قدرت و اختيار مقامات ايرانى كه با سرعت و حدت در تمام اين نواحى بسط يافته و طى آن اقدامات ناروا و خشونتآميز نيز اتفاق افتاده است مقاومتى بنمايند .
كرانههاى جنوبى
رشتهء جنوبى خليجفارس كه شامل اميرنشين مسقط يا عمان نيز مىشود از كرانهء شرقى شبهجزيره عربستان ، كه در مسافت دورى از
هامش
( 1 ) - سرحد غربى يا مرز ايران با عثمانى بوسيلهء عهدنامهء ارز روم در سال 1847 تعيين و از طرف هيأت مشترك روسى و انگليسى در سالهاى بعد علامتگذارى شده است .